Tim Jackson | ecologisch econoom De „hypernerveuze samenleving” met zijn burn-outs en psychische problemen eist z’n tol. Postgroeidenker Tim Jackson pleit voor een economie die draait om zorg en zorgzaamheid als antwoord op het laatkapitalisme.
Tim Jackson: „De zorgeconomie draait op banen in de zorg, ambachtelijke banen, creatieve banen, werk waarvoor relatief veel mensen nodig zijn. Tegelijkertijd zijn het banen die relatief weinig vragen van de planeet: ze stoten weinig uit.”
Kijk om je heen en je ziet het overal: economische groei, consumptie, welvaart. Volle terrassen, snelwegen vol nieuwe auto’s. Nederland staat er economisch uitermate goed voor. Maar kijk beter en je ziet ook: we zorgen niet goed meer voor onszelf. Begin deze week publiceerde de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving een onderzoek over de „hypernerveuze samenleving” waarin we leven. Die eist zijn tol: mensen krijgen een burn-out, jongeren kampen vaker met psychische problemen. We doen iets helemaal verkeerd.
En intussen staat de wereld in brand: Rusland voert al drieënhalf jaar een verwoestende oorlog in Oekraïne en op 7 oktober is het twee jaar geleden dat Israël ter vergelding van de Hamas-aanval begon de Gazastrook systematisch weg te vagen, met iedereen die daar woont. „Geweld is de aartsvijand van zorgzaamheid”, zegt econoom Tim Jackson, „en in die zin zijn er wel eens betere tijden geweest om het over welzijn te hebben.”
Tim Jackson is een ecologisch econoom en schrijver. Sinds 2016 is hij directeur van het Centre for the Understanding of Sustainable Prosperity, verbonden aan de Universiteit van Surry in het Verenigd Koninkrijk.
Jackson is afgestudeerd in wiskunde, filosofie en natuurkunde en kreeg eredoctoraten van de Universiteit van Brighton en de Katholieke Universiteit Leuven. Hij schreef ook meerdere prijswinnende toneelstukken, onder meer voor de BBC.
Jackson is directeur van het Centre for the Understanding of Sustainable Prosperity (CUSP). De 68-jarige Brit was vorige week in Nederland om in Utrecht een van de lezingen te geven in de Vision for the Future-reeks, georganiseerd door hoogleraar Ingrid Robeyns. Dat programma wil alternatieve sociaal-economische antwoorden onderzoeken voor problemen als klimaatverandering en ongelijkheid.
Jackson maakte faam als postgroeidenker. In 2009 publiceerde hij zijn veelgelezen boek Prosperity without Growth (Voorspoed zonder groei). Dit jaar verscheen als opvolger The Care Economy (De zorgeconomie). Daarin zet Jackson alle aannames over de economie op zijn kop. Een „noodzakelijk gesprek” over de zin en onzin van groei, voorspoed en welzijn, in een tijd die volgens hem schreeuwt om alternatieven.
„In het Engels is het één letter verschil, maar er zit een heel ander wereldbeeld achter. Het raakt aan de kern van de vraag: wat is voorspoed? Wat betekent voorspoed in vredesnaam op een eindige planeet? Als je mensen vraagt naar voorspoed, zullen ze het ook hebben over inkomen, over wealth. Maar wat mensen het allerbelangrijkst vinden is health, gezondheid of welzijn dus. Zonder je eigen welzijn, dat van je kinderen, je ouders, vrienden, je gemeenschap, je omgeving, je familie is de rest eigenlijk gewoon ruis.
„Welzijn is eeuwenlang een bruikbare metafoor voor voorspoed geweest. De afgelopen decennia hebben we het begrip echter ‘verzilverd’. We zijn het letterlijk gaan kapitaliseren, meten rijkdom in financiële termen. Eigenlijk is dat verraad aan de onderliggende betekenis, want als je voorspoed koppelt aan welzijn, volgt daaruit logischerwijs dat de economie in het teken moet staan van zorg, zorgzaamheid, care. Het is zó oogverblindend duidelijk – en toch leven we in een werkelijkheid waarin dat niet gebeurt.”
„De Wereldgezondheidsorganisatie definieert welzijn als een toestand van volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn, en niet slechts de afwezigheid van ziekte of gebrek. Zorg omvat alles wat we doen om onze wereld te onderhouden, te behouden en te herstellen, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven. Dat gaat dus om zorg voor jongeren, ouderen, zieken, voor onze gemeenschap, ons huis en de materiële voorwaarden voor het leven zelf – waaronder de planeet, het klimaat, de bodem en de oceanen.
„Als materiële welvaart je doel is, is groei een behoorlijk goed dynamisch model: rijkdom kan je vergaren. Steeds meer is dan logisch. Maar als gezondheid je doel is, draait alles om balans. Soms wil je meer, soms minder. Maar je moet altijd aandacht besteden aan dat evenwichtspunt.”
„Het had deels te maken met de coronapandemie van 2020. In die tijd was er ineens massale aandacht voor zorg, voor welzijn. Mensen stonden te applaudisseren voor zorgmedewerkers, we zouden het helemaal anders gaan doen in de wereld. Zorg leek alomtegenwoordig: we sloten onze e-mails niet meer af met ‘Kind regards’, vriendelijke groet, maar met ‘Take care’, zorg voor jezelf.
„Ook mijn persoonlijke welzijn speelde een rol. Ik werd gediagnostiseerd met diabetes type 2, waardoor ik ineens ontzettend op mijn eetpatroon moest letten. Ik merkte dat een dieet waarbij je extreem goed naar je suikerinname kijkt eigenlijk een soort afkicken is van een eetpatroon dat alomtegenwoordig is. Die opgave krijg je als individu bijna niet voor elkaar, het gaat in tegen het hele systeem.
„Een derde bepalend moment was toen ik op het strand in Wales naar de maan keek. Ik dacht na over het boek en vroeg me af of de maan zorgzaam was. Dat leek een bizarre gedachte, de maan is daar gewoon. Maar toen bedacht ik dat zo’n beetje al het leven op aarde er is dankzij de maan. Door de maan is er eb en vloed, waardoor dieren die ooit in zee leefden het land opgingen. De maan zorgt voor balans op aarde en houdt de aarde in een constante hoek terwijl we om de zon draaien. Daardoor is er een gematigd klimaat waarin leven mogelijk is. De maan zorgt niet voor groei, maar heeft een herstellend vermogen.”
Jackson: „Als welvaart je doel is, is groei een behoorlijk goed dynamisch model: welvaart of rijkdom kan je vergaren. Maar als gezondheid je doel is, draait alles om balans.”
„Ons lichaam is continu en onbewust op zoek naar balans. Je hartslag, je ademhaling, je bloedsuikerspiegel, alles is gericht op herstel van evenwicht. Alleen is de maatschappij erop gericht ons lichaam permanent uit balans te halen. Door eten, medicijnen, prikkels van buiten.
„Die metafoor leerde me twee dingen: een economie gericht op zorg kent een totaal andere dynamiek dan een economie gericht op groei. En: de mensheid lijdt aan chronische ziektes, 80 tot 90 procent van de zorgkosten gaat naar bestrijding van de symptomen van chronische ziektes. En de oorzaken ervan zitten niet in het menselijk lichaam, maar in de maatschappij. Die weerhoudt onze lichamen continu van een gezonde levensstijl.
„Het duidelijkst zie je dat in het voedingspatroon, dat aan de basis ligt van tal van chronische ziektes. Al dat voedsel dat eindeloos gemodificeerd is om tot meer eten aan te zetten, ongezond eten, met veel toegevoegde suikers. Dat veroorzaakt ziektes – en daar komt de farmaceutische industrie om de hoek, die tal van medicijnen ontwikkelt om die chronische aandoeningen te bestrijden zonder de oorzaken weg te nemen. Een groot deel van de economische groei die we zien, komt van ongezonde voeding en het farmaceutische antwoord daarop.”
„Als je doordenkt vanuit die ziektes, is niet de bestrijding ervan het antwoord, maar preventie. Care, of zorg, is een lastige term. Intuïtief voel je direct wat het betekent, maar vervormde varianten. Ik geef om mijn kinderen en dus geef ik ze snoep. Is dat zorg? Ik geef om mijn politieke vrienden en dus bombardeer ik hun vijanden. Is dat zorg? Vanuit een eng perspectief misschien wel, maar het is evident dat dit voor de maatschappij als geheel niet zorgzaam is.
„De zorgeconomie richt zich meer op het creëren van omstandigheden die het evenwicht bewaren, in plaats van dat te verstoren. Een stelsel dat zorgt voor de mensen in plaats van ze verslaafd maakt aan slechte voeding, aan medicijnen, aan afleiding. Een economie die daarvan uitgaat, sluit aan bij die van de postgroeidenkers. Zo’n economie draait op banen in de zorg, ambachtelijke banen, creatieve banen. Allemaal werk waarvoor relatief veel mensen nodig zijn. Anderen een dienst leveren kost mensen tijd en energie. Tegelijkertijd zijn het banen die relatief weinig vragen van de planeet: ze stoten weinig uit, ze hebben weinig materiaal en grondstoffen nodig.”
„Dat klopt, na de grote oorlogen hebben we ongeveer 25 jaar vooruitgang geboekt op het gebied van de verzorgingsstaat. Ongelijkheid nam af, de gezondheid verbeterde, armoede daalde wereldwijd. Daarna ging het weer de andere kant op. Vlak voor de financiële crisis van 2008 was de ongelijkheid weer even groot als aan het begin van de twintigste eeuw. We hadden heel even een moment van hoop en visie – om iets te creëren dat leek op een zorgeconomie, een verzorgingsstaat – en toen werd het omgedraaid.”
„De kern ligt bij de twee oliecrises van de jaren zeventig. Die maakten duidelijk dat de opgebouwde verzorgingsstaat onhoudbaar afhankelijk was van grondstoffen. Zie ook het alarmerende rapport over het klimaat van de Club van Rome uit 1972, Grenzen aan de Groei.
„In plaats van oliecrises en adviezen serieus te nemen en over te gaan naar een duurzaam, sociaal model, vernietigde de crisis de politieke consensus en ontstond ruimte voor een neoliberaal kapitalisme. Daarin gelden andere regels, gericht op winst, groei, vermogen. Bizar genoeg léék het neoliberale model de sleutel tot het herstel van de economie, als je naar de groeicijfers blijft kijken. Maar het tastte ook de basis onder de verzorgingsstaat aan omdat het winst centraal stelde. Aandeelhouders en bedrijven werden boven onze sociale doelen gesteld.
„Dat systeem destabiliseerde uiteindelijk de hele economie. Het financiële liberalisme, de financialisering van álles, kwam in plaats van toewijding aan de toekomst van de samenleving. Het leidde tot de mondiale onevenwichtigheid die de financiële crisis van 2008 veroorzaakte. En tot op zekere hoogte is de koortsachtige, gejaagde politieke en economische realiteit van vandaag een kleinkind daarvan. We zitten vast in de erfenis van het onvermogen om de signalen van oliecrises en de grenzen van de groei serieus te nemen.”
Econoom Tim Jackson pleit voor een ‘herovering’ van de economie, die in het teken zou moeten staan van zorg en zorgzaamheid in plaats van winstmaximalisatie.
„In de geschiedenis zijn er al landen en periodes geweest waarin de maatschappij verder in de goede richting was ontwikkeld. Bij sommige inheemse volkeren vind je stukjes wijsheid die duiden op een dieper begrip van de waarde van welzijn en zorg. Net zoals er in de geschiedenis wel eens meer oog was voor de leefomgeving van mensen, voor verhoudingen die beter in balans waren. Tijdens het onderzoek voor mijn boek had ik vaak het gevoel dat ik me een weg moest banen door de duisternis van het kapitalisme, het laatkapitalisme, naar oplossingen die eigenlijk al bestonden.”
„Je hebt gelijk, het is totaal anders met acht miljard mensen dan met een paar inheemse groepen in een afgelegen gebied. Daarom kunnen we niet simpel een beroep doen op het verleden. Maar we kunnen wel iets van dat besef uit het verleden oproepen. Wat is welzijn? Hoe organiseer je de samenleving op een manier die iedereen kansen biedt? Hoe respecteer je de aarde? Hoe stel je wederkerigheid voorop in plaats van individueel gewin?
„Het is heel makkelijk mij ervan te beschuldigen een roze bril te dragen. Natuurlijk wil ik ook niet terug naar het leven in de grotten. Er zijn scenario’s die er vanuit gaan dat de wereldbevolking de komende decennia zal gaan krimpen. Dat kan een dystopische oorzaak hebben. Maar zo’n demografische transitie zou ook een kans kunnen bieden om onze samenleving anders in te richten, met meer aandacht voor de impact op de planeet, met minder mensen waardoor alles beter beheersbaar wordt. Het is óf een kans om eruit te komen, óf het versnelt de weg naar die ándere samenleving, waarin we onszelf niet meer kunnen onderhouden en we op onze collectieve ondergang afstevenen.”
„Ja, op een bepaalde manier zei Marx dat ook al. Één ding weten we zeker: de toekomst zal anders zijn. En wat erna komt, kan erger zijn, of beter, maar het zal anders zijn. De wetenschap dat de wereld zal veranderen biedt ons de kans te zeggen: we hebben genoeg van geweld in al zijn vormen. Geweld is de aartsvijand van zorg, en we willen een terugkeer naar de zorg. Daar moeten we voor vechten. Waarom zouden we doorgaan met een maatschappijmodel waarin geweld en instabiliteit dominant zijn? Met een model van individueel succes, van economisch succes dat een groei verheerlijkt die niets met voorspoed te maken heeft? Dat ondermijnt de gezondheid. Elke dag hebben we die keuze.”
„Je kunt niet terug. Ik kan niet terug naar het idee dat progressief links de antwoorden op vragen over welzijn heeft. Ik kan niet terug naar het idee dat ik mijn diabetes met een pil kan behandelen. Ik kan niet terug naar het idee dat groei ons naar vooruitgang leidt. Ik kan zelfs niet terug naar het idee dat wat ik beschouwde als moderne geneeskunde, puur een streven naar gezondheid is, terwijl dat verdorven is door de systemen waarin het is ontstaan.
„Ik ben gaan inzien hoe disfunctioneel het systeem is geworden, niet alleen voor vrouwen, ontheemden, kansarmen, achtergestelden en de raciale en etnische minderheden. Voor de meeste mensen, inclusief de meeste mannen, is het disfunctioneel.”
„Ja, het brengt de economie thuis, het gaat voor mij over het heroveren van economie. Nu is het een wetenschap, een elitediscipline die wordt onderwezen en uitgesproken in een taal die niemand kan begrijpen, met een enorme politieke macht waarop we geen invloed hebben. Dat is een recept voor een ramp. Het is mijn persoonlijke, academische en intellectuele missie om economie toegankelijker te maken. Want het is eigenlijk een heel eenvoudig concept: het gaat over sociale organisatie. De wortels daarvan liggen in de organisatie van het gezin: dichtbij en zorgzaam. Als je mensen weer bij dat gesprek kunt betrekken, kunnen ze zich teweerstellen tegen de verslavende werking van de niet zorgende economie.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC