Bij de Tsjechische verkiezingen eind deze week staat populist Andrej Babis van protestpartij ANO op voorsprong in de peilingen. De oud-premier is een multimiljardair die het zegt op te nemen voor de ‘gewone Tsjech’. Wat staat Tsjechië te wachten?
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Andrej Babis is niet bezig aan een comeback – hij is nooit echt weggeweest. Na de vorige verkiezingen in 2021 moest hij plaatsmaken voor een conservatief-liberale coalitie en verdween na vier jaar premierschap in de oppositiebanken. Sindsdien trok Babis onvermoeibaar door het land; hij stelde zich kandidaat voor het presidentschap, maar verloor. En zijn partij behaalde afgelopen jaar een grote zege bij de lokale verkiezingen. Hij kan in de peilingen op ongeveer 30 procent van de stemmen rekenen.
‘De afgelopen vier jaar heeft Babis permanent campagne gevoerd’, zegt Otto Eibl, politicoloog aan de Masaryk-universiteit in Brno. In diezelfde periode werd de regering van premier Petr Fiala zienderogen impopulair. Na de grootschalige invasie van Oekraïne stegen de energieprijzen in Tsjechië fors, ook kampt het land met inflatie. ‘Babis gaat de boer op met het verhaal dat de regering niet genoeg voor de mensen doet’, zegt Eibl.
Tsjechië ontpopte zich ondanks zijn bescheiden omvang als belangrijke steunpilaar voor Oekraïne. ‘Maar het verhaal van Babis is dat de regering te veel bezig is met internationale politiek en Oekraïne, en daarbij geen oog heeft voor de Tsjechen.’ Andere anti-establishmentpartijen, zoals de radicaal-rechtse SPD en links-populistische Stacilo! (Genoeg!) slaan op dezelfde trom.
De regeringspartijen, die de verkiezingen dreigen te verliezen, schilderen Babis af als een gevaar voor de liberale democratie, en zinspelen erop dat hij een coalitie zal vormen met de SPD en Stacilo!, partijen die onder meer een referendum willen over het lidmaatschap van de Navo en de EU. Babis heeft zelf gezegd dat het land van beide lid moet blijven.
Zo populair als Babis is bij een deel van de Tsjechen, zo controversieel is hij voor andere kiezers. Babis werd geboren in 1954 in Bratislava in het destijds communistische Tsjechoslowakije. Tijdens de transitie naar het kapitalisme werd hij zakenman en groeide uit tot een van de rijkste Tsjechen dankzij Agrofert, een conglomeraat van vooral landbouw- en voedselbedrijven. Ook bezit hij een deel van de Tsjechische media.
In 2011 maakte hij zijn entree in de politiek met de Actie voor Ontevreden Burgers (ANO, wat ook ‘ja’ betekent in het Tsjechisch). Hij beloofde het land te runnen als een zakenman. Maar volgens critici bleef hij naast premier ook zakenman – hoewel hij technisch gezien de leiding van Agrofert had overgedragen.
Tijdens zijn premierschap (2017-2021) waren er meerdere schandalen wegens mogelijke belangenverstrengeling, zoals een gefnuikt onderzoek naar de grootste milieuramp in jaren (waarbij mogelijk een dochterbedrijf van Agrofert was betrokken) en verdenking van fraude met Europese subsidies, waarover nog steeds een rechtszaak loopt (de uitspraak is na de verkiezingen).
Voor zijn trouwe achterban maakt dat niet uit, zegt Anna Shavit, verbonden aan de Karelsuniversiteit Praag als onderzoeker van marketing en public relations. ‘Voor hen is hij onoverwinnelijk.’ Het feit dat Babis ‘een blijvende kracht in de Tsjechische politiek’ is, volgens Shavit, komt ook door zijn persoonlijkheid. Ze kent Babis persoonlijk: ze was tot 2017 campagnestrateeg voor ANO.
Ze beschrijft de politicus als hardwerkend en politiek handig, maar iemand zonder duidelijke ideologie. ‘Daarmee spreekt hij een brede groep mensen aan.’ CEO’s denken dat hij goed is voor bedrijven, alleenstaande moeders denken dat onder zijn leiding de staat voor hen zal zorgen.
Babis is wel veranderd sinds hij een nieuwkomer was in de Tsjechische politiek. Eibl: ‘Hij is een kameleon die gaandeweg nationalistischer is geworden.’
Hij is daarom moeilijk te plaatsen, ook met oog op de toekomst van de Tsjechische democratie en de geopolitieke koers van het land. Babis is een populist, maar toonde als premier niet dezelfde ambities die Viktor Orbán of de Poolse rechts-nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid aan de dag legden bij hun aanval op de rechtsstaat.
Evenmin is Babis een overtuigde pro-Poetinkandidaat, zegt Eibl. ‘Hij wordt liever gezien met Macron dan met Poetin.’ Zijn zakelijke belangen zitten in de EU, met name Duitsland. Tegenover Oekraïne is hij eerder onverschillig dan vijandig. ‘Hij wil zich vooral met Tsjechië bezighouden’.
Dit is uiteraard slecht nieuws voor Oekraïne, maar Babis laat zich daarom niet één-op-één vergelijken met overtuigde russofielen als Fico en Orbán, stelt Eibl. Tegelijk richtte hij in het Europees Parlement wel samen met Orbán en de Oostenrijker Herbert Kickl (FPÖ) de radicaal-rechtse fractie Patriotten voor Europa op.
Overigens kan president Petr Pavel nog een stokje steken voor het premierschap van Babis. Pavel vroeg laatst om opheldering over Babis’ mogelijke belangenverstrengeling alsook mogelijke samenwerking met partijen die anti-EU en anti-Navo zijn. Pavel ziet deze radicale partijen als een groot risico voor Tsjechië.
In een campagne waar economie een hoofdthema is, overtuigt Babis met zijn eenvoudige slogan ‘Beter leven’ en lage belastingen. Zeker bij Tsjechen die van de huidige regering af willen. Premier Fiala, van het centrumrechtse Spolu, zien mensen als iemand die ver afstaat van de belevingswereld van de gewone man, zegt Eibl. Voordat Fiala politiek actief werd, was hij onder meer universiteitsbestuurder.
‘Fiala heeft het imago van een professor. Babis zien ze als een van hen, terwijl hij een multimiljardair is.’ Die tegenstrijdigheid is typisch voor Babis, volgens Eibl. ‘Tsjechen klagen over de hoge prijzen in de supermarkt en stemmen dan op Babis, wiens bedrijf Agrofert geld verdient aan die dure boodschappen.’
Een van de hardnekkigste controverses rondom Babis is dat hij in de communistische tijd voor de geheime dienst werkte. Sluitend bewijs is er niet, maar hij stemde evenmin in met een officieel onderzoek.
De campagne is erg gepolariseerd. Deze zomer werd Babis door een oudere man aangevallen met een wandelstok. Het incident schokte vriend en vijand, politiek geweld is zeldzaam in Tsjechië. Babis bracht het er zonder kleerscheuren vanaf.
Het zakenimperium van Babis is groot. Een landgenoot ontwikkelde daarom in 2020 de app ‘Bez Andreje’ (Zonder Andrej), waarmee je kon zien welke producten in de supermarkt van zijn concerns afkomstig zijn – om die vervolgens te boycotten.
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant