Polen, Denemarken, Noorwegen, Duitsland en België – de lijst met landen waarboven drones zijn gezien, groeit rap. Hoe kunnen we onszelf beschermen? En hoe weet je zeker dat er echt gevaar dreigt? ‘Het doel van hybride oorlogsvoering is dat je blijft twijfelen.’
is wetenschapsredacteur voor de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
In de nacht van donderdag op vrijdag vlogen vijftien drones boven de Belgische militaire basis Elsenborn. Eerder die avond sloten Duitse autoriteiten de luchthaven van München, nadat meerdere drones waren gezien.
Wéér twee voorvallen om toe te voegen aan de lange lijst drone-incidenten boven Europa. Keer op keer leiden ze tot verontwaardigde reacties van autoriteiten en politici, tot gesloten luchthavens en duizenden gedupeerde passagiers.
‘De overheid moet nu beslissen wat het wil doen bij dit soort dreigingen. Je wilt niet wachten tot het moment dat een drone een keer een vliegtuig invliegt en je honderd slachtoffers hebt’, zegt Patrick Bolder, defensie-expert bij het Haagse Centrum voor Strategische Studies.
Overheden zoeken dan ook dringend naar manieren om het eigen grondgebied te beschermen. Zo wil Europese Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen een ‘dronemuur’ optrekken om ons te beschermen tegen Russische drones.
Bij het Nederlandse droneradarbedrijf Robin Radar staat de telefoon inmiddels roodgloeiend. ‘We merken absoluut groeiende interesse’, zegt commercieel directeur Marcel Verdonk. Met zijn bedrijf bedient hij klanten over heel de wereld: van Schiphol en de Rotterdamse haven, tot het Amerikaanse Department of Homeland Security.
Bij veel van de recente dronemeldingen is het moeilijk om te weten wat er nu écht aan de hand is, iets dat perfect past bij de intenties van een land als Rusland. ‘Het doel van hybride oorlogsvoering is zorgen dat je blijft twijfelen’, zegt Bolder.
Bij de drones die vorige maand het Poolse luchtruim binnendrongen is het oordeel nog eenvoudig: die zijn neergestort en de restanten gefotografeerd. Maar in Denemarken, waar eind september een ware hausse aan dronemeldingen binnen kwam, ligt dat lastiger.
Zo hadden veel van de betrokken openbare vliegvelden geen droneradarsystemen staan, zoals Schiphol dat bijvoorbeeld wel heeft. ‘De waarnemingen, vaak ’s nachts, werden gedaan door politieagenten die niet getraind zijn om zulke waarnemingen in het luchtruim te doen’, zegt Wiebe de Jager van vakwebsite en dronebedrijf DroneWatch.
De Deense dronemeldingen deden hem denken aan eerdere gevallen waarbij drones een tijdje het nieuws beheersten, zoals vorig jaar boven het Amerikaanse New Jersey, waar dagenlang meldingen van drones binnen kwamen. In dat geval bleek sprake van een combinatie van waarnemingen van hobbydrones, maar ook van bemenste vliegtuigen die verward werden met drones, en zelfs sterren die werden aangezien voor vliegende voorwerpen, zo meldde het Witte Huis destijds.
Of neem nu het tumult rond Londen Gatwick, zegt De Jager, waar in 2018 drones waren gezien die het vliegverkeer lam legden. De Britse krant The Guardian schreef in 2020 in een reconstructie dat achteraf bij vele betrokkenen – inclusief de politieagenten die de incidenten onderzochten – serieuze twijfels bestaan of er destijds überhaupt wel sprake was geweest van drones.
De Deense autoriteiten reageerden stevig. ‘Een Deens 9/11-moment’, noemde Justitieminister Peter Hummelgaard Thomsen de dronewaarnemingen bijvoorbeeld. De ‘ernstigste aanval op de infrastructuur tot nu toe’, oordeelde de Deense premier Mette Fredriksen. Toch bestaan ook daarover twijfels.
Zo concludeerden leden van debunk-website Metabunk dat een van de eerste drones die gezien was boven Kopenhagen in werkelijkheid waarschijnlijk een trainingsvliegtuigje was.
En een dronemelding waarvoor het vliegveld bij Billund een aantal uur werd stilgelegd, bleek later gewoon een heldere ster te zijn, zo schrijft de Deense krant JydskeVestkysten. ‘Er bestaat een risico dat dit geen drones zijn’, waarschuwde bovendien ook het hoofd van de luchtvaartoperaties van de Deense Defensie Academie vorige week tegen DR, de Deense tegenhanger van de NOS.
‘Ik weet niet precies wat de regering weet, maar ik ben er steeds meer van overtuigd dat er in veel gevallen sprake was van foutieve waarnemingen, deels gevoed door de paniek die ontstaan is’, zegt De Jager.
Geen drones, dus? Bolder twijfelt. Zo wijst hij op de stelligheid van de Deense regering, die de incidenten beschouwt als onderdeel van een hybride oorlog met Rusland. Thomas Ahrenkiel, hoofd van de Deense Defensie Inlichtingendienst, somde vrijdag tijdens een persconferentie op waar het land zoal mee te maken heeft: van hackersgroepen die waterbedrijven aanvallen tot Russische oorlogsschepen die de confrontatie zoeken met marineschepen, en het binnendringen van het luchtruim met ‘aanvalsdrones’, zoals hij het omschreef.
‘Het zou best kunnen dat de Deense autoriteiten over meer bewijs beschikken, maar dat bijvoorbeeld niet concreet willen delen om een internationaal incident te voorkomen’, zegt Bolder. ‘Het enige dat je kunt doen als overheid om zeker te weten of je met drones te maken hebt, is beter detecteren. En dat is goed nieuws voor bedrijven zoals Robin Radar. Bij hen zal het bestelboekje inmiddels wel vol lopen.’
Nederland werkt intussen bij Herwijnen bovendien aan een nieuwe radar voor Defensie, die ook drones beter moet kunnen herkennen en meer bereik zal hebben dan de beschikbare commerciële systemen.
‘Traditionele radarsystemen van de grote defensiebedrijven zijn ontworpen om voorwerpen als vliegtuigen en kruisraketten op grote afstanden te zien aankomen – een paar honderd kilometer het liefst’, zegt Verdonk. Maar iets kleins, zoals een drone? Dát is voor zulke systemen heel lastig.
Robin Radar was één van de eerste bedrijven die iets op de markt bracht dat dat wel kan. ‘We maakten al vogelradars voor Schiphol, de luchtmacht, en voor de windparken van Rijkswaterstaat’, zegt hij. Diezelfde techniek bleek ook goed drones te kunnen zien.
Het bedrijf ontwikkelde vervolgens software die uit het radarsignaal kan afleiden of er snelheidsverschillen binnen een voorwerp bestaan, zodat ze kunnen herkennen of er één of meer rotorbladen op zitten. ‘Dat is hier echt de specialiteit van het huis’, zegt Verdonk. ‘We kunnen daardoor onderscheid maken tussen bijvoorbeeld drones, vogels, vleermuizen en insecten.’
Wil je meer weten over zo’n drone, dan heb je ook andere gespecialiseerde apparatuur nodig. ‘Bijvoorbeeld radiofrequentiesensoren, die het signaal onderscheppen tussen de dronebestuurder en de drone zelf’, zegt Verdonk. Al werkt dat dan weer niet voor kamikazedrones die een voorgeprogrammeerde route volgen en dus überhaupt geen contact meer maken met een bestuurder.
Ook handig zijn koppelingen tussen radarsystemen en camera’s. ‘Dan geeft de radar een sein waarnaar de camera moet kijken. Op die manier kun je niet alleen het type drone herkennen, maar bijvoorbeeld ook zien of er nog iets onder hangt en of het gevaarlijk zou kunnen zijn om de drone te onderscheppen.’
Kun je bij zo’n drone in de buurt komen, dan is het vermoedelijk mogelijk deze uit te schakelen – opties zijn er in elk geval genoeg. Je kunt ze neerschieten, of achtervolgen met vliegtuigen of eigen drones. Er zijn zelfs futuristisch aandoende wapens in ontwikkeling, van anti-drone lasers tot microgolfstralen die zo’n drone letterlijk in de lucht laten smelten.
Andere opties zijn minder destructief, zoals ernaartoe vliegen met een grotere drone die de kleinere in een net vangt, of een drone hacken om hem dwingen te landen. Ook kun je het verzenden en ontvangen van signalen moeilijk of zelfs onmogelijk maken met stoorzenders, iets dat bijvoorbeeld op grote schaal op het strijdveld in Oekraïne gebeurt.
Alleen: dat is allemaal nog niet zo eenvoudig. ‘In Oekraïne zie je dat je grootschalige, goed geplande aanvallen met drones niet zo gemakkelijk kunt tegenhouden’, zegt De Jager.
Wat dat betreft ziet Bolder het plan voor een dronemuur, die de grens tussen Europa en Rusland met dronedetectie-apparatuur moet bewaken, vooral als symboolpolitiek. ‘Je kunt ook aanvallen via de andere kant, vanaf de zee’, zegt hij. ‘Sterker nog: als je drones in de kofferbakken van auto’s of aan boord van schepen verstopt, kun je zo’n drone-aanval ook gemakkelijk van áchter zo’n dronemuur laten beginnen.’
Boven het militaire terrein van het Belgische Elsenborn worden in de nacht van donderdag op vrijdag zo’n 15 drones waargenomen, die later ook door de politie van het Duitse Düren worden gespot. Onbekend is waar ze vandaan komen en wie ze bestuurden.
Dezelfde nacht maken passagiers en personeel van de luchthaven in het Duitse München melding van drones. 17 vluchten worden aan de grond gehouden, nog eens 15 worden omgeleid. Woensdagochtend is het pas weer veilig genoeg om het vliegveld te openen. Eind september zijn ook drones gespot boven het vliegveld Rostock en in de deelstaat Schleswig-Holstein.
Denemarken wordt eind september opgeschrikt door een hele reeks droneverstoringen. Op maandag 22 september leggen drones het vliegverkeer bij de luchthaven van Kopenhagen voor een avond plat. De luchthaven van Aalborg, eveneens een militaire basis, en die van Billund gaan de woensdag daarop voor enkele uren dicht. Dat gebeurt een dag later weer bij Aalborg. Het luchtruim boven luchtmachtbasis van Karup, de grootste van het land, gaat vrijdagnacht dicht voor commercieel verkeer nadat enkele drones zijn gezien. De Deense regering spreekt van een ‘professionele partij’.
De luchthaven van Oslo moet maandag 22 september enkele uren dicht vanwege drones. Afgelopen zondag moet een vlucht bij de luchthaven Brønnøysund worden omgeleid, maandag gebeurt dat bij de luchthaven Bardufoss.
Donderdag 25 september krijgt de Zweedse politie in de avond meldingen van drones boven de marinebasis bij Karlskrona.
Eind september spot een voorbijganger een drone boven een energiecentrale in het Finse Rovaniemi, waar een no-fly zone geldt.
Litouwse autoriteiten nemen vrijdag 26 september drie verboden dronevluchten waar boven het vliegveld van Vilnius. Zeven vluchten ondervinden hinder.
De Polderbaan op Schiphol gaat zaterdag 27 september voor drie kwartier dicht. Piloten dachten een drone te hebben gezien, maar later bleek het vermoedelijk om een ballon te gaan.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant