Politiek in Japan Japan krijgt zaterdag een nieuwe premier. De twaalfde in een kwart eeuw. Wijst dit op instabiliteit in het land? „Voor ons is het niet vreemd dat een premier kort aanblijft”, zegt hoogleraar Yuichiro Shimizu.
Straatbeeld in Tokio, Japan. Het land heeft binnenkort een nieuwe premier.
Japan kiest alwéér een nieuwe premier. Shigeru Ishiba, leider van de Liberaal-Democratische Partij (LDP), treedt na slechts een jaar af, nadat zijn partij zwaar verloor bij de laatste twee verkiezingen. Wie hem opvolgt als partijvoorzitter wordt automatisch ook premier, omdat de LDP al sinds 1955 vrijwel onafgebroken regeert. De uitslag kan historisch worden. Japan krijgt mogelijk zijn eerste vrouwelijke premier, of de jongste in de democratische geschiedenis van het land.
En daarmee ziet het land zijn twaalfde premier in een kwart eeuw tijd. Buitenlandse experts spreken van „draaideurpolitiek” en zien het als teken van instabiliteit. Maar dat beeld klopt niet, zegt Yuichiro Shimizu, hoogleraar aan de Keio Universiteit in Tokio, die onderzoek doet naar het moderne Japanse politieke systeem. „De stabiliteit én instabiliteit van de Japanse politiek zijn twee kanten van dezelfde medaille. Voor ons is het niet vreemd dat een premier kort aanblijft. Achter de snelle wisselingen schuilt juist continuïteit.”
Aankomende zaterdag staan vijf politici tegenover elkaar. De nieuwe partijleider wordt gekozen door partijleden en een absolute meerderheid wijst direct een nieuwe leider aan; lukt dat niet, dan volgt een tweede ronde waarin alleen LDP-parlementariërs stemmen. Op papier gaat het tussen de kandidaten over economie, sociale zekerheid en migratie. „Onze partij en ons land staan er slecht voor, maar Japan heeft het talent en de ervaring om vooruit te komen”, verklaarde oud-minister Yoshimasa Hayashi verwijzend naar zichzelf. „Met die overtuiging stel ik mij kandidaat.”
In werkelijkheid draait de keuze echter om iets heel anders: uitstraling en populariteit, zegt professor Shimizu (50). „De LDP-leider is het gezicht van de partij. Verkiesbaarheid telt zwaarder dan beleidskennis.”
Het verklaart waarom Sanae Takaichi (64), bondgenoot van de populaire oud-premier Shinzo Abe (1954-2022), en Shinjiro Koizumi (44), zoon van oud-premier Junichiro Koizumi, favorieten zijn. Beiden zouden geschiedenis schrijven: Takaichi als de eerste vrouwelijke premier, Koizumi als de jongste sinds Japan in 1947 democratisch werd.
Andere kandidaten hebben meer ervaring, vertelt Shimizu. „Maar de kracht van deze twee ligt in het imago dat ze uitstralen als partijleiders. Het belangrijkste om te begrijpen is dat een premierwisseling géén regeringswisseling betekent. Zolang de LDP-machine draait, blijft het systeem stabiel. Dat is het beeld dat veel Japanners hebben.”
De kandidaten voor de leiderschapsverkiezingen van de Liberaal-Democratische Partij (LDP). Met van links naar rechts: Shinjiro Koizumi, Takayuki Kobayashi, Sanae Takaichi en Yoshimasa Hayashi.
Dit is het gevolg van een sterke bureaucratie die beleid uitvoert ongeacht welk LDP-kabinet aan de macht is. „Zelfs als een premier snel opstapt”, verklaart de hoogleraar. „Daarbij zorgen korte lijnen tussen partij en bureaucratie ervoor dat consensus over politieke dossiers binnen de LDP vrijwel automatisch regeringsbeleid wordt.”
Dan is er nog de regionale mobilisatiebasis. „De lokale netwerken van boeren, middenstanders en lokale leiders die de partij al decennialang steunen. Zij beschikken over het vermogen om stemmen te mobiliseren en leveren vaak zelf kandidaten”, legt Shimizu uit. Deze ko’enkai – vaste steungroepen die campagnes runnen – kiezen vaak voor continuïteit en wijzen bij vertrek van een parlementariër meestal een zoon of dochter als opvolger aan. „Een voedingsbodem waaruit bijna vanzelf politieke dynastieën ontstaan”, legt de historicus uit.
Het is de reden dat in de politiek telkens weer dezelfde namen opduiken. „Koizumi is een vierde-generatie politicus”, vertelt Shimizu. De familie Abe leverde meerdere premiers. En de Hatoyama’s zijn al sinds 1856 prominent vertegenwoordigd in het parlement, en worden inmiddels de ‘Kennedy’s van Japan’ genoemd. „Hoewel het systeem wordt bekritiseerd, blijven erfgenamen in het voordeel doordat zij bestaande ko’enkai kunnen overnemen. Dat maakt hun verkiezingskansen groter”, verklaart Shimizu. „En de macht van de LDP relatief stabiel.”
Toch is deze steun steeds minder vanzelfsprekend. „Mijn generatie herinnert zich nog hoe de economie in de jaren negentig instortte onder LDP-bestuur. Sindsdien stemmen oudere kiezers vaker op de oppositie”, zegt Shimizu. „Jongeren koppelen daarentegen hun politieke herinnering aan de Tohoku-ramp van 2011 [de aardbeving, bekend van de Fukushima-ramp], gevolgd door economisch herstel onder premier Abe. Voor hen is de crisis van de jaren negentig verleden tijd. Ze hebben vooral stabiliteit gezien, en dat schrijven ze toe aan de LDP.”
Maar de vanzelfsprekende dominantie van de LDP staat desondanks onder druk. Professor Shimizu wijst erop dat het vertrouwen in de oude gedachte dat kiezers „met de LDP altijd veilig zitten” langzaam afbrokkelt onder alle generaties, mede vanwege de economische malaise die volgde op de coronacrisis. Bij de laatste verkiezingen werd dat zichtbaar in een grote nederlaag, en steeds vaker winnen kleinere partijen terrein.
Dat verrast hem niet: „In 1993 en 2009 verloor de LDP ook al even de macht. Sindsdien zijn er barstjes in dat idee van onaantastbaarheid gekomen.” Toch verbaasde het hem dat dit proces zo lang uitbleef. „Ik had verwacht dat de coronacrisis eerder tot deze versplintering zou leiden, net als in Europa. Maar het systeem bleef opmerkelijk stabiel.”
Volgens Shimizu maakt juist dit gestage verlies dat partijleden zich nu genoodzaakt voelen een leider te kiezen die kiezers aanspreekt. De nieuwe LDP-leider kan dus voor het eerst een vrouw worden, of een jonge erfgenaam van een politieke dynastie. „Wie het ook wordt, veel zal er niet veranderen. De gezichten wisselen, maar de fundamenten blijven.”
Japan stemt op de tegenpartij: inflatie, apathie en een verschuiving naar rechts
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC