Historicus Willem Otterspeer schreef een biografie over de roemruchte journalist Michaël Zeeman, met wie hij goed bevriend was. ‘Ik heb geen zin om dingen voor hem goed te praten, ik wil weten hoe het zat met die jongen.’
is mediaverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft vooral over televisie, podcasts en boeken.
De mensen die zijn naam nog kennen, associëren cultuurcriticus en oud-Volkskrant-journalist Michaël Zeeman (1958-2009) vaak met het slaan van vrouwen, het stelen van boeken en het plegen van karaktermoorden in zijn beruchte tv-programma Zeeman met boeken.
Die reputatie is onterecht, concludeerde historicus Willem Otterspeer (74) na het schrijven van In alles ben ik groot – Leven en lezen van Michaël Zeeman. In de deze week verschenen biografie noemt Otterspeer hem de ‘grootste en productiefste Nederlandse essayist en cultuurcriticus van zijn generatie’.
Van zowel het stelen van boeken als het slaan van vrouwen is Zeeman slechts eenmaal beschuldigd, zegt Otterspeer, eerder auteur van een tweedelige biografie over Willem Frederik Hermans, in de werkkamer van zijn huis in Leiden. ‘Dat eerste zou hij in de jaren tachtig hebben gedaan uit de Groningse boekhandel waar hij werkte, maar die zaak is geseponeerd vanwege gebrek aan bewijs.’
Door zijn ex-vrouw werd Zeeman ervan beschuldigd haar geslagen te hebben, zegt Otterspeer. ‘Maar die beschuldiging kwam tijdens een vechtscheiding waarin extreme uitspraken werden gedaan die weinig met de waarheid te maken hoefden te hebben. Zijn grote vijand, Theo van Gogh, heeft die kwestie opgeblazen door een stuk erover te schrijven en dat te bundelen in een boek met de naam Sla ik mijn vrouw wel hard genoeg?’
Het beeld dat Zeeman in zijn VPRO-programma Zeeman met Boeken regelmatig literaire bloedbaden aanrichtte, berust volgens Otterspeer evenmin op de waarheid. Ja, hij noemde een roman van Joost Zwagerman, met wie hij ook al ruzie had (Zeeman grossierde in vetes), eens ‘een ramp’ en ‘een erbarmelijk boek’, maar dat was een uitzondering. Otterspeer: ‘Van Michaëls oordelen was 90 procent positief, werd al eerder in een afstudeerscriptie geconcludeerd.’
Otterspeer spreekt liefdevol over Zeeman en dat is niet gek, want de twee waren beste vrienden. Dat roept de voor de hand liggende vraag op of hij wel genoeg afstand tot zijn onderwerp heeft weten te behouden. Otterspeer: ‘Voor objectief geschreven biografieën, waarin onderwerpen volledig onder controle zijn gebracht, geldt hetzelfde als goede huwelijken: ze zijn vreselijk saai en lijken allemaal op elkaar, weten we sedert Tolstoj dat uiteen heeft gezet. Getemperde subjectiviteit is veel interessanter.’
Getemperde subjectiviteit?
‘Natuurlijk heb ik een intense band met Michaël gehad en die heb ik nog steeds. Maar ik kan er niet zomaar op los emotioneren. Ik moet mijn subjectiviteit temperen. In de eerste plaats doe ik dat automatisch, omdat ik historicus ben. Getrainde historici weten dat ze hun betrokkenheid mogen laten blijken, maar hun distantie moeten cultiveren. In de tweede plaats heb ik meelezers. Als mijn liefde voor de man toch te veel door mijn tekst heen kroop, wezen zij mij terecht. En in de derde plaats is er de tijd. Michaël is nu zestien jaar dood’, vanwege een hersentumor koos Zeeman op zijn 50ste voor euthanasie, ‘mijn afstand tot hem is groter geworden. De vriendschap is omgezet in een intense nieuwsgierigheid. Ik heb geen zin om dingen voor hem goed te praten, ik wil weten hoe het zat met die jongen.’
Bent u gestuit op verrassingen?
‘Ik begon mijn onderzoek met het herlezen van zijn poëzie. Toen viel mij pas op dat vooral zijn debuutbundel wordt gedomineerd door het voorvoegsel ‘-on’: dingen zijn onvindbaar, onbegrijpelijk, onherhaalbaar. Een groot gemis kenmerkt zijn poëzie, en daarmee natuurlijk ook zijn leven.
‘Dat komt door zijn ouders. Vooral zijn moeder was onberekenbaar, ze deed de deur op slot als zijn vader de deur uitging en sloeg Michaël.’
In een interview in 2000 noemde hij haar ‘boosaardig, vals tot in het merg’ en zei hij dat zijn latere relaties met vrouwen daar ongetwijfeld uit verklaard kunnen worden.
‘Hij zocht bij vrouwen een enorme geborgenheid en wilde permanent gered worden. Hij projecteerde de liefde tot zulke ijle hoogte dat er zuurstofgebrek kwam – al die relaties gingen snel voorbij.
‘Michaël was sceptisch over de liefde van vrouwen jegens hem en zag relaties als consolidaties van machtsverhoudingen. Hij was overspelig en kon dominant, maar ook kleinzerig en kleinzielig zijn.
‘Ergens was hij een product van de jaren tachtig en negentig. Je moest overspelig zijn, je moest veel reizen, veel lezen.’
Collega’s die bij de Volkskrant met Zeeman hebben gewerkt, zeggen dat het helemaal niet kon, wat hij deed. Hij ging om zes uur ‘s avonds met een boek van 700 pagina’s naar huis en leverde de volgende ochtend een stuk van 1.800 woorden in.
‘Dat kon ook niet. Hij las cursief en kon terugvallen op belezenheid. Als hij bijvoorbeeld een boek van de Estse schrijver Jaan Kross besprak, kon hij dat plaatsen in diens oeuvre.
‘Maar hij overdreef ook. Hij zei weleens dat hij dingen had gelezen die hij helemaal niet had gelezen. Waarom hij dat deed, is een raadsel, want ik kan je verzekeren dat hij ongelofelijk veel had gelezen, dat heb ik van zeer nabij meegemaakt.’
Autoritten van Rotterdam naar Leeuwarden vulden jullie door uit het hoofd gedichten te citeren van Shakespeare en Vondel. Voortdurend werd u intellectueel door hem op de proef gesteld. Was het niet doodvermoeiend om met hem op te trekken?
‘Zéér vermoeiend, maar ook zéér hilarisch, vrolijk, gek en dwaas. Tijdens het praten over literatuur kon Michaël een slappe lach krijgen die zo heftig was dat het gevaarlijk werd om door te rijden. De auto parkeerde hij dan even op de vluchtstrook.
‘Bij hem in de buurt zijn, was een intensieve bezigheid. Na afloop had ik het gevoel dat ik een groot feest achter de rug had met veel drank en veel geouwehoer. Het was als een kater. Ik was altijd blij als ik even van hem af was, maar na een tijdje keerde de honger weer terug.’
Willem Otterspeer: In alles ben ik groot – Leven en lezen van Michaël Zeeman. Prometheus; 336 pagina’s; € 37,00.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant