Duitse eenwoording Vrouwen uit voormalig Oost-Duitsland voelen zich ook 35 jaar na de hereniging nog „anders”. Historica Annette Schuhmann schreef een boek over hoe vrouwen door de DDR werden gevormd.
Een vrouw werkt in een Oost-Duits textielbedrijf in de jaren tachtig. Kort voor de Duitse eenwording in 1990 werkte in de DDR 90 procent van de vrouwen, meestal voltijd.
Annette Schuhmann woonde als kind een paar huizen van de Berlijnse Muur. De woning van Schuhmann en haar ouders lag in de Gleimstrasse, op de grens van de Oost-Berlijnse wijk Prenzlauer Berg en het West-Berlijnse Wedding. ’s Nachts lichtte haar slaapkamer in Oost-Berlijn op als een konijn of een ander dier over het struikeldraad voor de Muur een lichtkogel liet ontbranden. Uit het raam waren de silhouetten te zien van grenssoldaten die patrouilleerden op het dak van het buurhuis.
Op 3 oktober is Duitsland 35 jaar herenigd. Schuhmann (1960) is historica aan het Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung in Potsdam en schreef een boek over hoe vrouwen door de DDR gevormd werden. In haar dertien portretten laat Schuhmann verschillende generaties aan het woord, en ook vrouwen die na de val van de muur geboren zijn. Ook die jonge generatie, die de DDR alleen uit verhalen kent, vindt dat vrouwen uit voormalig Oost-Duitsland „anders” zijn.
Die indruk van de vrouwen in Schuhmanns boek, jong en oud, wordt voor een deel gestaafd door cijfers. Kort voor de Duitse eenwording in 1990 werkte in de DDR 90 procent van de vrouwen, meestal voltijd. De DDR had iedere arbeidskracht nodig, ook gezien het mannentekort in de jaren na de Tweede Wereldoorlog. Om vrouwen te kunnen laten werken en tegelijkertijd het geboortecijfer omhoog te krijgen werd omvangrijke kinderopvang georganiseerd. In sommige gevallen kon het kind van maandagochtend tot zaterdag, inclusief de nachten, buitenshuis worden opgevangen.
In reactie op het socialistische idee van een work-life-balance werd het moederbeeld in West-Duitsland juist een stuk conservatiever. In het westen werd gesproken over de „ontaarde moeders” in het oosten. Bij wijze van cultuuroorlog zaten West-Duitse moeders daarom juist thuis met hun kinderen tot ze op hun vierde naar de Kindergarten konden. In 1984 ging slechts 3 procent van de kinderen voor hun vierde levensjaar naar de opvang. In 1990 werkte zo’n 55 procent van de West-Duitse vrouwen, waarvan een derde in deeltijd.
Die oude structuren zijn nog altijd terug te zien. In de voormalig Oost-Duitse deelstaten studeren procenttueel iets meer vrouwen dan in de West-Duitse deelstaten. En volgens een studie uit 2020 verdienen vrouwen in de Oost-Duitse deelstaten zeven jaar na de geboorte van hun kind 70 procent van hun oude inkomen, terwijl vrouwen in West-Duitse deelstaten zeven jaar later slechts 45 procent van hun oude salaris verdienen. Zoals op vrijwel alle andere gebieden heeft het oosten zich dus ook qua arbeidsparticipatie van vrouwen aan het westen aangepast.
Maar ondanks al die werkende vrouwen kun je niet zeggen dat de emancipatie in de DDR vergevorderd was, stelt Schuhmann. Een van de vrouwen in haar boek, Lena, geboren in 1995, zegt dat de „gelijke rechten tussen man en vrouw zo’n soort vanzelfsprekendheid was […], dat men vergat eerlijk over de stand van die [gelijkheid] te discussiëren.” De generatie van haar ouders, zegt Lena, is helemaal voor gendergelijkheid maar toch doen de vrouwen altijd de afwas en kan haar schoonvader geen spaghetti koken.
Angela Merkel zei vorige week in een interview dat ze door toenmalig kanselier Helmut Kohl gekozen werd als minister voor Familie- en Vrouwenzaken omdat Kohl van Merkel geen feministische zetten verwachtte, omdat Merkel een vrouw uit Oost-Duitsland was. Kan je dat zo algemeen van vrouwen uit de voormalige DDR zeggen – dat ze niet feministisch waren?
„Nou, Kohl had in ieder geval gelijk, want Merkel heeft zich inderdaad niet erg voor de gelijkstelling van man en vrouw ingezet. Maar ja, termen als emancipatie of feminisme waren nauwelijks onderwerp van gesprek in de DDR. In theorie hadden mannen en vrouwen gelijke rechten, net als in de BRD. Jongens en meisjes gingen naar dezelfde school, en moesten dezelfde dingen doen: jongens moesten óók leren omgaan met naald en draad, meisjes leerden houtbewerking en dat soort dingen. Iedereen werd klaargestoomd voor een baan in de productie. Later, in een enquête na de eenwording, bleek dat maar 2 procent van de mensen in de DDR ‘emancipatie’ relevant vond. Wat de vrouwen wel belangrijk vonden, waren een baan waarin ze niet minder verdienden dan hun mannelijke collega’s, kinderopvang en betaalbare woonruimte. In het westen ging het er wat dat betreft een stuk academischer aan toe.”
Op papier hadden mannen en vrouwen in de DDR gelijke rechten, maar de praktijk bleef nogal achter.
„Het is een geliefd cliché dat vrouwen in de DDR ook mannenberoepen konden uitoefenen en kraanbestuurder konden worden. Dat was ook zo, maar vooral omdat die vrouwen hard nodig waren. Vanzelfsprekend was het niet. De DDR was een patriarchale maatschappij. Vrouwen waren veel minder vertegenwoordigd in hoge functies, verdienden minder en werkten meer in lage loon beroepen. Ze hadden geen economische of politieke macht. Thuis moesten ze al het werk doen, en boodschappen was ook een hele toer in de jaren zestig en zeventig. Op werk ervoeren veel vrouwen seksueel overschrijdend gedrag, en daarover werd niet openlijk gesproken.
„Maar veel vrouwen waren financieel onafhankelijk, en dat betekende heel veel. Ze konden scheiden van hun man. In de tijd dat ik en mijn man uit elkaar gingen, jaren na de val van de muur, zei een collega tegen me: ‘Dat kan ik me niet veroorloven’. In de DDR was dat gewoon geen punt. Er was kinderopvang en vrouwen konden werken en zich ook een woning zonder man veroorloven.”
Dat betekent niet, zegt Schuhmann, dat scheiden breed geaccepteerd was of dat het maatschappelijke klimaat bijzonder liberaal was. „Vrouwen vertelden me dat ze zwanger waren en daarom moesten trouwen. En twee anderen vertellen hoe ze na hun scheiding niet meer werden uitgenodigd bij andere gezinnen. Het was niet cool of zo, scheiden.”
Het valt op dat veel vrouwen in uw boek zeggen dat ze vriendschappen met andere mensen die in de DDR groot werden, of ouders hebben die in de DDR groot werden, openhartiger vinden en minder vrijblijvend.
„Ja, dat is een rode draad. Vriendschappen worden anders ervaren. Er wordt sneller over privézaken gesproken, ook over moeilijkere onderwerpen zoals financiën of ziekte. Er zijn minder reserves. Dat komt denk ik door de manier waarop de staat georganiseerd was. Je woonde samen, werkte samen, ging samen met collega’s met vakantie.” Veel bedrijven in de DDR hadden vakantiewoningen voor hun medewerkers waar dan vakantie werd gevierd met de collega’s een deur verder. „In landen als de BRD werd de persoonlijke ruimte geizen als iets gezien wat je moest beschermen. Ik merkte dat verschil toen ik net in het westen was en mijn eerste baantje had, en aan anderen vroeg wat zij dan precies verdienden en mijn eigen salaris tot op de D-Mark vertelde. Het was alsof ik iets onfatsoenlijks had gezegd.”
Je zou denken dat mensen door de alomtegenwoordige Staatssicherheit, de Stasi, juist discreter werden.
„Iedereen wist op een gegeven moment dat er in het café altijd wel iemand van de Stasi aan tafel zat en meeluisterde. Maar dat weerhield niemand ervan over zieke kinderen of vervelende echtgenoten te klagen.”
Is er iets wat u mist aan de DDR?
„Ik vind het spijtig dat er bijna niets meer is wat ik aan mijn dochter kan laten zien. Veel vrouwen in mijn boek zeggen dat ze de utopie missen. Ze zeggen dat ze deze maatschappij, deze vorm van kapitalisme en consumentisme, niet duurzaam vinden. Maar zij weten ook niet hoe de maatschappij er wel toekomstbestendig en solidair uit zou kunnen zien. In de DDR dachten veel mensen dat de problemen opgelost zouden kunnen worden en tijdelijk zouden zijn. De hele staat was qua ideologie en propaganda op de toekomst gericht: het reëel bestaande socialisme in de DDR, dat leerde ieder kind, was een overgangsfase. Daarna zou de communistische staat komen en dan is alles prachtig. In de jaren zestig was er in de Sovjet-Unie sprake van dat de mens in 1980 nog maar vier uur per dag zou moeten werken. In de DDR gaven ze toe dat het iets langer zou duren, daar was het het jaar 2000 waarin alles in kannen en kruiken zou zijn.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC