Klimaat en gezondheid Hoe we voedsel maken en eten is schadelijk voor onszelf, het klimaat en de natuur. Dat kan beter, schrijven wetenschappers.
Druivenplukkers in Robertson, Zuid-Afrika
Een klein stukje rood vlees, eens per week. Drie eitjes hooguit. En elke dag veel groente, fruit, volkoren granen en noten. Zo onbewerkt mogelijk en veel minder vet, zout en zoet. Om 9,6 miljard mensen gezond te voeden zonder de planeet te verwoesten moet de wereld fundamenteel anders eten.
Een groep wetenschappers knoopt in een nieuw rapport een web van problemen aan elkaar: hoe we eten en ons voedsel produceren belast het milieu meer dan wat dan ook, en het veroorzaakt veel chronische ziektes. Maar de oplossingen liggen ook op het bord. Een flinke verschuiving in het eetpatroon kan wereldwijd elk jaar 15 miljoen sterfgevallen voorkomen en de uitstoot van broeikasgassen door voedsel halveren.
Gezond voedsel is het uitgangspunt, zegt Walter Willett, hoogleraar voeding (Harvard) en een van de hoofdauteurs. „Als we alleen de CO2-uitstoot hadden willen verlagen, hadden we bewerkt voedsel kunnen kiezen.” Denk: witbrood en cola. „Omgekeerd: een gezond dieet is ook goed voor de planeet.”
Het EAT Lancet-rapport is de tweede grote publicatie van een internationale groep topwetenschappers, verzameld door het tijdschrift The Lancet. Het ‘planeetgezonde dieet’ van 2025 wijkt nauwelijks af van dat uit 2019, hoewel het meer ruimte biedt voor variatie en verschillende eetculturen. Nieuw is vooral dat er in zes jaar veel nieuwe data zijn verzameld over de gezondheid en de voeding van mensen over de hele wereld. Nieuwe rekenmodellen onderbouwen hoe een radicaal ander voedselsysteem eruitziet.
Meer dan in 2019 kijkt de commissie naar de grote ongelijkheid in de wereld. De rijkste 30 procent van de mensen is, met hun overconsumptie, verantwoordelijk voor 70 procent van de impact die het voedselsysteem heeft op het klimaat, de biodiversiteit, bodem- en waterkwaliteit. Tegelijk lijden 820 miljoen mensen aan ondervoeding.
De onderzoekers maken hard dat voedsel de belangrijkste oorzaak is van het overschrijden van de planetaire grenzen, zoals het verdwijnen van dieren en planten, en het verslechteren van de waterkwaliteit. Zelfs als de wereld stopt met fossiele brandstoffen, komt de opwarming van de aarde boven de 1,5 graden als ons eetpatroon niet verandert, met name door de uitstoot van methaan in de veeteelt.
Watermeloenenoogst in Diyarbakir , Turkije. De meloenen worden traditioneel gekweekt met duivenmest.
Grofweg 30 procent van de uitstoot van broeikasgassen komt voor rekening van voedselproductie en alles wat daarbij komt kijken, van kunstmest en transport tot de verspilling. Koeien en andere herkauwers belasten het milieu het zwaarst. In het EAT-scenario moet de productie van rund, lam en geit met een derde omlaag ten opzichte van 2020.
Minder vlees betekent ook minder verzadigd vet, en dat levert meteen gezondheidswinst op. Volwassenen Nederlanders eten gemiddeld 69 gram rood of bewerkt vlees per dag. Het advies is in Nederland nu maximaal 300 gram per week. In het EAT-dieet blijft daar 105 gram rood vlees van over, één hamburgertje. Overigens staat er nog best wat kip, ei en zuivel op het menu en kan de visproductie wereldwijd zelfs fors omhoog.
De commissie heeft duidelijk geluisterd naar de kritiek op het eerste rapport dat het dieet te rigide was: variëren is mogelijk, afhankelijk van wat mensen gewend zijn en nodig hebben. Maar er staat nog steeds weinig vlees op het menu.
De onderzoekers namen wel mee dat sommige groepen risico lopen op tekorten aan calcium, vitamine B12, ijzer en jodium. In arme regio’s met veel zetmeel op het menu kan iets meer vlees of eieren dat voorkomen, in rijkere landen zijn supplementen voor handen. Dan nog is de vraag of dit eetpatroon niet te veel vraagt.
EAT Lancet beveelt relatief veel peulvruchten en noten aan. „Moeilijk haalbaar”, zegt Corné van Dooren, voedingsexpert bij het Wereld Natuur Fonds en voorheen bij het Voedingscentrum. „Het is nu al lastig om de Nederlandse aanbevelingen van 20 gram bonen en 25 gram noten per dag te halen.” 650 tot 800 gram groente en fruit per dag voor vegetariërs en veganisten is ook veel om weg te krijgen. Een ander kritiekpunt: „Dranken zijn niet meegenomen, terwijl koffie, thee, bier en vruchtensap een stevige milieu-impact hebben.”
Opmerkelijk vindt Van Dooren dat vlees- en zuivelvervangers niet op het EAT-menu staan. Goede vervangers voor dierlijke producten kunnen eventuele tekorten aan calcium en B-vitamines opvangen.
Een vismarkt in Sydney.
Hoe moeilijk ook, grote veranderingen zijn wel nodig, zegt Van Dooren. „In de volgende Schijf van Vijf moeten de planetaire grenzen goed worden meegenomen, bijvoorbeeld door de hoeveelheden kaas en rood vlees te verlagen, en peulvruchten, volkoren granen en noten te verhogen.”
Hannah van Zanten (hoogleraar voedselsystemen aan de Wageningen Universiteit) leverde een bijdrage aan het rapport met een model dat laat zien dat de hele wereld gezond kan eten binnen de grenzen van de planeet, onder meer door verspilling en verlies bijna naar nul te brengen. „In Nederland, waar we veel vee hebben en nutriënten via kunstmest en soja importeren, gaat in dat model de veestapel flink omlaag.” Het model houdt alleen geen rekening houden met de economische realiteit. „Dat is nog wel een ding. Maar duidelijk is: niets doen is duurder.”
De waarde van het EAT Lancet-project is, zegt Van Zanten, dat het zoveel disciplines bij elkaar brengt, en naast gezondheid en milieu ook sociale rechtvaardigheid meeneemt. „We zijn tot op de laatste minuut bezig geweest. Als één cijfer in één tabel verandert, verschuift alles.”
In omvang en ambitie doet de EAT Lancet-commissie enigszins denken aan het VN-klimaatpanel IPCC. De problemen zijn immens, de doelen zijn groots, en overal moet van alles tegelijk gebeuren: van een suikertax tot het beschermen van traditionele eetpatronen en gemarginaliseerde bevolkingsgroepen. Van Zanten: “Ja, de boodschap is somber en de oplossingen zijn ingewikkeld, maar het kan wel. En het eetpatroon maakt het concreet, daar kan iedereen iets mee.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC