Memoir Nee, de liefde kan niet alles overwinnen. Toch biedt de Israëlische advocate Sari Bashi in haar boek Maqloubah , over het huwelijk met haar Palestijnse man, ook een hoopvol perspectief.
Schrijfster Sari Bashi: „Iedereen die memoires schrijft, zet zichzelf en de mensen van wie zij houden op het spel.”
Tijdens urenlange hardloopsessies ervaart ze een „grenzeloos gevoel van vrijheid”, enkel ingeperkt door haar „lichamelijke uithoudingsvermogen”. De Joodse Sari Bashi is ultramarathonloopster, en rent tochten van soms wel 216 kilometer, langs de kust en dwars door steden en bossen in Israël.
Middels haar werk als mensenrechtenadvocaat voor de Israëlische mensenrechtenorganisatie Gisha zet ze zich ondertussen in voor de bewegingsvrijheid van Palestijnen, die op talloze manieren wordt ingeperkt onder de Israëlische bezetting.
En dan wordt ze in 2006 verliefd, op haar uit Gaza afkomstige Palestijnse cliënt. Hij woont in Ramallah als in „een gevangenis”, „omringd door soldaten”, en durft de stad niet te verlaten uit vrees voor arrestatie. Net als andere Palestijnen uit Gaza mag hij van Israël niet op de Westelijke Jordaanoever verblijven. Zij helpt hem om toestemming te verkrijgen van de Israëlische staat om naar het buitenland te reizen voor het behalen van een doctoraat.
Radicale ongelijkheid en onderlinge machtsverschillen maken de ontluikende liefde vrijwel onmogelijk. Een kronkelige weg leidt uiteindelijk naar een leven samen in Ramallah. Dat liefdesverhaal tekent Bashi op in Maqloubah (2021), dat recent in Nederlandse vertaling is verschenen. Het is een intiem portret van twee individuen die onafhankelijk én gezamenlijk vechten tegen een systeem, en ondertussen uit alle macht proberen te leven als normale geliefden.
Bashi (1975) werd geboren in de Verenigde Staten, waar ze rechten studeerde aan de Universiteit Yale. Als jonge vrouw emigreerde ze naar Israël en richtte daar in 2005 de mensenrechtenorganisatie Gisha op. Later werd ze programmadirecteur bij Human Rights Watch. Met haar Palestijnse man, een universitair docent, en hun twee kinderen woont ze inmiddels al jaren in de omgeving van Ramallah, op de door Israël bezette Westelijke Jordaanoever.
Het leven met haar gezin is er niet makkelijker op geworden, vertelt Bashi in een café in Ramallah. Om hen heen is het geweld van Israëlische kolonisten en het leger nog verder toegenomen. Ook het geweld in Gaza is „zeer aanwezig”: de afgelopen twee jaar stonden in het teken van „constante bezorgdheid” over de familieleden van haar man in Gaza die ontheemd raakten en hun huis verloren. In 2012 kreeg hij voor het laatst toestemming van de Israëlische autoriteiten om Gaza te bezoeken, nadat zijn zus was overleden.
Ook ervaart Bashi vervreemding van de Israëlische samenleving: „Sinds 7 oktober 2023 is er een echt een diepe kloof ontstaan tussen Israëliërs, waarbij de overgrote meerderheid zich vastklampt aan tribalisme en Joodse suprematie.” Ze omschrijft zichzelf als een niet-zionistische Israëlische Jood, die onderdeel is van de kleine groep die zich inzet voor gelijkheid in Israël en Palestina. „Een deel van die groep distantieert zich nu nog meer van de samenleving, omdat het geweld in Gaza genocidaal is geworden.”
Maqloubah verwijst naar een geliefd Palestijns gerecht, met lagen groenten, vlees en rijst, dat na bereiding in de pan omgekeerd op een schaal wordt opgediend. Het symboliseert de omgekeerde werelden waarin Sari en haar partner Osama leven, door hun ongelijke rechten. Bashi’s vader – met wie ze felle discussies voert – werd geboren in het Iraakse Bagdad, dat toen nog een grote Joodse bevolking had. „Eeuwenlang waren mijn familie en die van Osama Ottomaanse burgers van de Levant, leefden ze onder grotendeels vergelijkbare omstandigheden, tot ze in het jaar 1948 uit elkaar werden gedreven”, schrijft Bashi.
Bashi kan als Joods-Israëlische overal heen; Osama leeft als Palestijn onder militaire bezetting en kan zonder zeer uitzonderlijke toestemming van de Israëlische autoriteiten niet naar Bashi’s appartement in Tel Aviv, of zijn familie in Gaza bezoeken. „Ik kan geen relatie met je hebben als ik reisbeperkingen heb en jij niet”, zegt hij in het boek.
De hoofdstukken wisselen tussen uw perspectief en dat van uw man. Ook wordt in het boek beschreven hoe jullie in moeizame periodes op afstand via een gemeenschappelijk Dropbox-bestand over jullie relatie schrijven. Is het boek zo tot stand gekomen?
„Delen zijn gebaseerd op die Dropbox-correspondentie. Ik wilde de lezers het contrast laten ervaren tussen een Israëlisch-Joodse vrouw, en een Palestijnse man met een islamitische achtergrond. Uiteindelijk was het de bedoeling dat het boek gelezen zou worden door Israëliërs en Palestijnen. Ik hoopte dat Israëlische lezers houvast zouden vinden in mijn hoofdstukken, als brug naar Osama’s perspectief, en dat Palestijnse lezers zich op hun gemak zouden voelen bij Osama’s perspectief, als venster naar mijn hoofdstukken.”
Toch is zijn naam gefictionaliseerd en is hij geen co-auteur.
„De meest simpele reden daarvoor is privacy. Iedereen die memoires schrijft, zet zichzelf en de mensen van wie zij houden op het spel. Er zijn daarnaast ook veiligheidsrisico’s. Het heeft lang geduurd voordat we besloten dit boek uit te geven en het was niet toevallig dat dit gebeurde toen we anderhalf jaar in de VS woonden. In het boek probeer ik duidelijk te maken dat ik als Israëlische Jood privileges heb die Palestijnen, inclusief mijn partner, niet hebben. Ik ben minder kwetsbaar. Mijn man steunde me volledig.”
Middels de titel ‘Maqloubah’ lijkt u een literaire draai te geven aan de term apartheid, die onder meer Human Rights Watch hanteert voor de situatie in Israël en Palestina. Het boek is daarnaast vrij van juridisch jargon – de taal van uw werk als advocaat.
„Ik heb meegewerkt aan de publicatie van het apartheidsrapport van Human Rights Watch en ik ben het zeer eens met die analyse. Ik heb dit boek oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven voor een Israëlisch publiek. Met een interessant en opmerkelijk liefdesverhaal hoopte ik hen te interesseren en op die manier bloot te stellen aan de context van die liefde: de realiteit op de grond. Ik probeer op elke mogelijke manier verandering te creëren en ik denk dat literatuur daar deel van uitmaakt.”
Hoe waren de reacties op de oorspronkelijke uitgave in Israël?
„Een van de meest dankbare reacties kreeg ik van een Israëlische lezer die schreef dat hij het met veel dingen die ik schreef oneens was en dat delen van het boek hem boos maakten, maar ik had hem perspectieven laten zien die hij nog niet kende. Dat is precies wat ik heb geprobeerd te doen. Ik probeer daarnaast ook de mensen die hier wonen te vermenselijken. Het is voor aanhangers van de Israëlische regering, ook in het Westen, moeilijk om Palestijnen, Arabieren, en moslims als mensen te zien. Die ontmenselijking heeft veel te maken met westers racisme.”
In het boek beschrijft u ook uw eigen aanvankelijke vooroordelen over uw partner.
„Tot ik hem ontmoette, was ik nooit intiem geweest met Palestijnen. Ik kende hen vooral als collega’s en in mijn dagelijkse contacten als advocaat, maar niet als vrienden, huisgenoten of als partner. Toen mijn man en ik elkaar voor het eerst ontmoetten, werden we, geloof ik, overspoeld met stereotypen over elkaar.”
Hoe vaak komen dit soort ‘gemengde relaties’ voor?
„Het is ongebruikelijk. Ik denk dat de meeste gemengde koppels Palestijnse en Joodse burgers van Israël zijn. Of stellen die Israël en Palestina verlaten, want het is makkelijker om dergelijke relaties in het buitenland te hebben.”
Hoe is het voor u om in Ramallah te wonen?
„Het is een uitdaging. Ik heb veel geliefde vrienden en familie in Tel Aviv achtergelaten. We zijn uit elkaar gegroeid. Dat is een verlies. Mijn Arabisch is nog steeds een belemmering: ik kan mezelf niet uitdrukken zoals ik dat kan in het Hebreeuws of het Engels. En het is ingewikkeld om een Israëlische Jood te zijn op de Westelijke Jordaanoever, als Palestijnen hen vooral associëren met gewelddadige kolonisten en soldaten. Het is soms moeilijk om dat aan onze kinderen uit te leggen.”
In het boek beschrijft u hoe Israëlische vrienden uit Tel Aviv u en uw partner niet durven op te zoeken in Ramallah. De stad ligt in ‘zone A’, dat onder bestuur staat van de Palestijnse Autoriteit en formeel als verboden gebied geldt voor Israëliërs – al doet het leger er regelmatig invallen. Hoe is die situatie nu?
„Die is vrijwel onveranderd. Er zijn een paar zeldzame gelegenheden geweest waarbij Israëlisch-Joodse vrienden hierheen kwamen. Toegegeven, dat is ook moeilijk. Ze zijn bang. Ik moet hen ophalen, want hun auto’s zijn hier niet verzekerd. En er zijn veiligheidsproblemen: met name in dorpen kunnen bewoners Israëlische Joden als een bedreiging zien vanwege het kolonistengeweld. Ik zou Israëliërs niet aanraden om hier zomaar te komen.”
Hoewel de ongelijkheid en discriminatie in Israël en Palestina in het boek zeer aanwezig zijn, kan uw boek ook als een hoopvol liefdesverhaal worden gelezen. Ligt de wellicht kitscherige conclusie op loer dat de liefde alles overwint?
„Dat is inderdaad een risico. Ik geloof dat dit boek erg hoopvol is, maar niet om die reden. Wat er in Israël en Palestina gebeurt is geen etnisch conflict. Het Israëlische regime oefent macht en controle uit van de rivier de Jordaan tot aan de Middellandse Zee en beheerst het leven van zeven miljoen Palestijnen en zeven miljoen Joden. En het misbruikt die macht, zoals regimes doen als je ze hun gang laat gaan. Ik wil niet suggereren dat er geen verschrikkelijk racisme en etnisch gewortelde vijandigheid bestaat. Maar het probleem is het regime van Joodse suprematie. We kunnen van elkaar houden of niet, maar essentieel is dat we gelijke rechten moeten hebben. Persoonlijk geloof ik dat we één democratische staat moeten creëren waar mensen als gelijken kunnen samenleven.”
Als jonge vrouw kreeg Bashi na een stage een baan aangeboden bij het Israëlische Hooggerechtshof, die ze weigerde. „Ik wilde geen gerechtelijke uitspraken opstellen die de acties van de Israëlische veiligheidsdiensten goedkeuren en legitimeren.” Op conferenties werd haar later als mensenrechtenadvocaat wel eens verweten dat ze middels het bepleiten van zaken voor Palestijnen in het Hooggerechtshof het Israëlische systeem onderkent en legitimeert. Daarover zegt Bashi dat je als advocaat altijd „vuile handen” maakt. „Het Israëlische rechtssysteem is niet de juiste plaats voor structurele verandering. Het is een nuttige plaats om informatie te verkrijgen en het kan individuele hulp bieden. Ik denk niet dat de zogenaamde schade middels het legitimeren van het systeem opweegt tegen dat zeer concrete voordeel. ”
Naast uw doelstelling om middels dit boek Israëliërs en Palestijnen te humaniseren, spreekt daaruit ook een persoonlijker, therapeutisch verlangen: om een zeer moeizame en turbulente liefdesgeschiedenis te verwerken.
„Absoluut.Ik ben behoorlijk introvert en schrijven is voor mij een veilige manier om te communiceren. Het is tegelijkertijd gênant en leuk, omdat je je blootstelt, maar ook in staat bent om contact te maken met lezers.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC