Europese plannen om bevroren Russische tegoeden te gebruiken voor financiële steun aan Oekraïne beginnen concrete vormen te krijgen. Maar mag de EU zomaar 176 miljard van Rusland gebruiken?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Waarom zit Europa bovenop miljarden aan Russische tegoeden?
Als een van de eerste strafmaatregelen tegen Rusland, na de grootschalige invasie van Oekraïne, bevroor de Europese Unie begin 2022 de 210 miljard euro aan tegoeden van de Russische nationale bank. Als grote economische speler slaat Rusland veel van zijn buitenlandse reserves op bij financiële instellingen in het buitenland. De Belgische financiële dienstverlener Euroclear, wereldwijd een van de grootsten, beheert het merendeel van de bevroren tegoeden.
Na aflossing van een deel van die tegoeden, voornamelijk staatsobligaties, staat er nu zo’n 176 miljard euro aan cash op de balans bij Euroclear. De tegoeden blijven bevroren totdat Rusland de oorlog heeft beëindigd en Oekraïne heeft gecompenseerd voor alle schade.
Wat is de Europese Commissie nu van plan met de tegoeden?
Tot dusver heeft de Europese Unie de tegoeden grotendeels ongemoeid gelaten. Eigendom afpakken van een soevereine staat is verboden en zou een gevaarlijk precedent kunnen scheppen. De EU besloot vorig jaar de (rente)winsten op de tegoeden naar Oekraïne te laten vloeien, maar de hoofdsom bleef onaangetast.
De nood voor Oekraïne wordt echter steeds acuter. Kyiv kampt de komende twee jaar met een tekort van naar schatting 130 miljard euro. Omdat de EU-lidstaten tegen hun eigen grenzen aanlopen, is de EU op zoek gegaan naar creatieve oplossingen om de tegoeden toch ten goede te laten komen aan Oekraïne.
Het huidige voorstel behelst een renteloze lening die de EU afsluit met Euroclear, ter waarde 140 miljard euro. De resterende 36 miljard euro van de 176 zijn bedoeld voor het afbetalen van een lening voor Kyiv in G7-verband. Op haar beurt gebruikt de EU het geld weer om een tijdelijke lening aan Oekraïne te financieren. Die hoeft enkel af te betalen als Rusland overgaat tot herstelbetalingen.
De lidstaten moeten tezamen garant staan om Euroclear terug te betalen in het geval dat die de tegoeden weer beschikbaar zou moeten maken aan Rusland. Bij een EU-top eind oktober praten de regeringsleiders verder over het voorstel.
Welke juridische risico’s kleven er aan de plannen?
‘Dit is juridisch onontgonnen terrein’, zegt advocaat Yvo Amar, die gespecialiseerd is in sanctierecht. ‘Sancties zijn niet bedoeld om geld te ontnemen.’ Wat de EU nu voorstelt, zou hij onder ‘normale omstandigheden’ dan ook beoordelen als een ‘gevaarlijke zet’. ‘Je gaat toch een grens over.’
Tegelijkertijd denkt Amar dat de EU daar een ‘veilige’ manier voor gevonden heeft. ‘In feite gaat het om niets anders dan een lening, waar landen garant voor staan. Dat betekent dat het risico voor Rusland beperkt is. Je kan je dan afvragen of het nog om het ontnemen van geld gaat. Op papier bestaat het geld van Rusland nog steeds. Dat lijkt me een juridisch houdbare positie.’
Voor Euroclear is het belangrijk dat de EU het bedrijf volledig uit de wind houdt, aldus Heleen over de Linden, een advocaat gespecialiseerd in sancties tegen Rusland. ‘Zij willen niet dat landen wereldwijd denken: met deze instelling moeten we geen zaken meer doen.’
Bang voor een slepend juridisch gevecht met Rusland hoeft Euroclear niet meteen te zijn, legt ze uit. In het EU-sanctiepakket is een no-claimclausule opgenomen, die de deur sluit voor Russische schadeclaims.
Wat zeggen Europese leiders over de plannen?
Binnen de EU zijn de geesten gerijpt voor het aanwenden van de Russische tegoeden. De voorheen sceptische Duitse bondskanselier Friedrich Merz sprak er vorige week zijn steun voor uit. En Frankrijk toont zich welwillend.
Belgie heeft als gastheer van Euroclear de grootste bezwaren. Het blijft een juridische truc, ook omdat Rusland betalingen aan Oekraïne uitsluit. ‘Alleen verliezers draaien op voor herstelbetalingen’, klonk het donderdag vanuit het Kremlin. Dat betekent dat de Russen het geld onder de streep kwijt zijn.
‘Gratis geld bestaat niet’, zei de Belgische premier Bart De Wever donderdag. ‘Er zijn altijd consequenties.’ Hij wil alleen akkoord gaan als hij zwart-op-wit heeft dat zijn land er niet alleen voor staat als de Russische tegoeden toch worden teruggevorderd. Het bedrag staat grofweg gelijk aan een kwart van de Belgische economie. Dat kan door een garantstelling door (een groot deel van) de EU-lidstaten of via de EU-begroting.
Tegenstanders vrezen dat het internationale vertrouwen in de euro wordt geschaad en dat andere landen hun reserves uit de eurozone zullen weghalen. Bovendien zouden de plannen de deur openzetten naar mogelijke confiscaties van Europese tegoeden, zowel door Rusland als door landen die Oekraïne en de EU niet zo’n warm hart toedragen. De Europese Centrale Bank waarschuwde daar eerder ook al voor.
‘Het internationale economische verkeer is gebaseerd op vertrouwen’, beaamt Amar. ‘Los van de vraag of het juridisch houdbaar is, zal dat met deze plannen een knauw krijgen.’
Hoe reageert Rusland?
Rusland spreekt onomwonden over ‘diefstal’. Kremlin-kopstuk Dmitri Medvedev heeft gewaarschuwd ‘tot het einde der tijden’ in ‘alle mogelijke rechtbanken en in sommige gevallen daarbuiten’ achter het ‘uitschot uit Brussel’ aan te gaan.
Het Kremlin dreigt ‘een aanval op ons bezit’ met gelijke munt terug te betalen. Zo zou het de inkomsten van buitenlandse bedrijven en particulieren kunnen gebruiken. Die zijn als tegenmaatregel eerder al vastgezet. Het zou ook de bezittingen van buitenlandse bedrijven in beslag kunnen nemen en verkopen. Daar schuilt een risico in voor de EU, vindt Over de Linden. ‘Het kan natuurlijk niet de bedoeling zijn dat EU-bedrijven hier de dupe van worden.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant