De bevindingen van de woensdag overleden primatoloog Jane Goodall (91) ‘sloegen in als een bom’. Haar werkwijze, midden tussen de chimpansees, hebben de wetenschap voorgoed veranderd. ‘We kunnen ons nu niet meer voorstellen dat we ooit anders naar dieren keken.’
Toen Jane Goodall begin jaren zestig het wintersymposium van de gerenommeerde London Zoological Society binnenliep, zullen weinig aanwezigen hebben gedacht dat de ingetogen twintiger een van de invloedrijkste primatologen aller tijden zou worden. ‘Zij was totaal niet bekend, maar dat veranderde onmiddellijk’, zegt emeritus hoogleraar ethologie Jan van Hooff (89), destijds een student die in Londen zijn promotieonderzoek deed en op het symposium was om te vertellen over gelaatsexpressies bij primaten.
‘Haar waarnemingen uit het Gombe National Park, over chimpansees die werktuigen gebruikten, sloegen in als een bom. Na afloop stapte de voorzitter van het congres, sir Solly Zuckerman, werkelijk pissig op mij af. ‘Who has invited this stupid girl to tell all this nonsense?’, vroeg hij.
Gelukkig zaten er bij dat symposium in Londen behalve Zuckerman nog meer mensen in de zaal. ‘Het had een ongelooflijke impact, het was een fantastisch voorrecht om daar aanwezig te zijn’, zegt Van Hooff.
In dat zaaltje begon het allemaal voor Goodall. ‘Ook Robert Hinde, hoogleraar in Cambridge, was aanwezig en die had in de gaten dat daar iets heel bijzonders gebeurde. Hij heeft haar onder zijn hoede genomen en haar zonder biologieopleiding en zonder proefschrift een doctorstitel bezorgd.’
De Nederlandse academici die de Volkskrant sprak over Goodall, zijn het er allemaal over eens: ze was authentiek, ze had een enorm doorzettingsvermogen en ze heeft revolutionaire bevindingen gedaan over chimpansees, die het wetenschappelijk denken over dieren voorgoed hebben veranderd.
‘Ze pakte haar onderzoek heel anders aan dan andere wetenschappers van die tijd‘, zegt Auke Florian, bioloog en ambassadeur van de Jane Goodall Foundation Nederland. ‘Goodall volgde chimpansees net zolang tot ze door een van de apen werd geaccepteerd als deel van de groep. Ze begon met het observeren met een telescoop en ging er later tussenin zitten. Daardoor kon ze hun gedrag heel goed omschrijven.’
Dat ze ontdekte dat chimpansees gereedschap gebruiken om onder meer termieten te vangen, leidde tot een schokgolf in de wetenschappelijke wereld. In die tijd werd het gebruik van instrumenten gezien als een eigenschap die uniek was voor de mens. ‘Grappig genoeg kunnen we ons nu niet meer voorstellen dat we ooit anders naar dieren keken’, zegt Florian.
Ook was Goodall de eerste die een naam gaf aan de dieren waar ze onderzoek naar deed, in plaats van nummers. ‘Collega’s zagen de dieren als een soort robots die alleen maar reageerden op prikkels’, zegt Florian. Goodall heeft volgens de bioloog aangetoond dat de dieren individuen zijn met een persoonlijkheid en gevoelens. ‘Ze lijken veel meer op de mens dan lang werd aangenomen.’
Florian, die Goodall zeven keer ontmoette, herinnert zich dat de primatoloog een keer tegen hem zei:‘The chimps would have the time of their lives grooming you’, verwijzend naar zijn grote bos krullen.
De uitspraak staat volgens de bioloog symbool voor haar karakter: ‘Ze was direct, ongefilterd en kon uit het niets een grappige opmerking maken. Dan lag iedereen dubbel.’
Chimpansee-onderzoeker Mariska Kret, verbonden aan de Universiteit Leiden, was in 2017 samen met de toen 83-jarige Goodall te gast bij RTL Late Night. ‘Ze was toen eigenlijk hartstikke ziek en had geen stem meer over. Dat ze toch kwam, is kenmerkend voor haar doorzettingsvermogen. Denk maar niet dat ze een mogelijkheid aan zich voorbij zou laten gaan om haar verhaal over chimpansees te vertellen.’ Tot haar dood bleef ze over de hele wereld lezingen geven. Ze overleed woensdag in Los Angeles, tijdens een tournee door de VS.
Generatiegenoot Van Hooff herinnert Goodall als een ‘niet verlegen, zelfbewuste, maar zachte vrouw’. ‘Overal waar ze kwam, werd de grootste zaal van de universiteit afgehuurd en zat de zaal tot de nok toe vol met studenten die aan haar lippen hingen. Ze sprak die zalen met een bescheiden en zachte stem toe, maar ze had charisma waardoor de zaal automatisch muisstil werd.’
Onderzoeker Kret vertelt hoe Goodall een voorbeeld voor haar was. ‘Ze heeft veel obstakels overwonnen in een tijd dat mannen de wetenschap domineerden.’ Goodall beschreef in haar biografie dat ze ervan droomde een jongen te zijn, omdat jongens op avontuur gingen en de wereld ontdekten.
In 1986 maakte Goodall op het congres Understanding Chimpanzees in Chicago bekend zich als voorvechter van de bescherming van primaten in te zetten. ‘Het was een soort opoffering, een nobele daad’, zegt Kret. ‘Ze zag dat het nodig was dat er meer werd gedaan dan onderzoek doen alleen, terwijl ze dat eigenlijk het leukste vond om te doen.’
De woede van symposiumvoorzitter Zuckerman kwam ze makkelijk te boven. Emeritushoogleraar Van Hooff vroeg zijn studenten wel eens wie Sir Solly Zuckerman was. ‘In de collegezaal gingen nul vingers omhoog. Bij de vraag wie Goodall is, allemaal.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant