Gaza-vloot Een vloot van tientallen schepen, onderweg naar Gaza, is onderschept door de Israëlische marine. Was die onderschepping legaal en hoe wordt internationaal op het Israëlische optreden gereageerd?
Israëlisch marineschip keert terug naar de haven van Ashdod na het onderscheppen van schepen uit de Gaza-vloot.
„GSF [Global Sumud Flotilla] is under attack.” Van verschillende opvarenden van de humanitaire vloot die op weg was naar Gaza, komt dat bericht woensdagavond rond 19.00 uur. Iets later stromen de eerste videobeelden binnen, op sociale media en direct naar NRC.
Daarop is onder meer te zien hoe Israëlische vaartuigen de vloot naderen met felle lichten en waterkannonnen. Via de radio waarschuwt Israël de vloot: wijzig koers, om jullie eigen veiligheid te waarborgen.
De opvarenden waren hierop voorbereid. Zij hadden een duidelijk protocol, vertelden zij vooraf aan NRC, dat de afgelopen dagen contact onderhield met activisten op verschillende schepen. Telefoons overboord, keukengerei dito (zoals messen) zodat dat niet als wapens beschouwd kan worden, en een overgave zonder verzet – want de missie moet uitdrukkelijk vreedzaam blijven.
Op een livestream was te zien hoe opvarenden van vlaggenschip de Alma hun veiligheidsvesten aantrekken en in een cirkel op hun knieën op het dek gaan zitten, zodra Israëlische schepen in zicht komen. Op andere beelden is te zien en te horen dat opvarenden van verschillende boten het partizanenlied ‘Bella Ciao’ zingen. Rond 20.00 uur verloor NRC contact met opvarenden van verschillende schepen: berichten komen niet meer aan. Op latere beelden is te zien dat leden van de Israëlische marine met geweren in de hand aan boord komen.
Wat beoogden de opvarenden en hoe verliep de tocht? Vijf vragen over de Global Sumud Flotilla.
De Global Sumud Flotilla vertrok ongeveer een maand geleden vanuit Spanje en was een vervolg op verschillende eerdere pogingen dit jaar om Gaza te bereiken. Afgelopen zomer werden meerdere schepen onderweg naar Gaza onderschept. Doel van de reizen is volgens de activisten het doorbreken van de Israëlische blokkade van de Gazastrook en een symbolische hoeveelheid hulpgoederen aan wal krijgen.
Zo’n vijfhonderd vredesactivisten uit bijna vijftig landen voeren mee. Uit Nederland waren dat zo’n zestien activisten, aldus Marieke Stam, woordvoerder van de Nederlandse deelnemers. Ze zaten verspreid over verschillende schepen. In totaal voeren woensdagavond nog 43 schepen mee, die via crowdfunding waren gekocht, aldus Stam. Dat waren oude exemplaren. „We gingen ervan uit dat we ze niet terug zouden krijgen.”
Vooraf sprak NRC vier activisten. Zij vertelden in opstand te willen komen tegen de Israëlische genocide in Gaza vanwege het uitblijven van actie van regeringen wereldwijd. Allen zeiden het risico op aanvallen, met verwondingen of zelfs de dood als gevolg, te aanvaarden. Opvarende Osman Tastan (62) legde zijn kleinkinderen uit: „Opa gaat lang weg, en opa komt misschien niet meer terug.”
Naast burgers waren er leden van het Europese en het Italiaanse parlement aan boord. Ook Mandla Mandela, voormalig Zuid-Afrikaans parlementslid en kleinzoon van Nelson Mandela, voer mee. Net als bij eerdere missies was de Zweedse activist Greta Thunberg aan boord.
De moeilijkheden begonnen zodra ze aan haar tocht begon, vertelde de uit Nederland afkomstige Meryem Belhaj (30). Zij stapte in Italië op de Mikono, een klein vaartuig met acht opvarenden. Eerdere schepen vertrokken vanuit Spanje. Bij de kust van Tunesië was een ontploffing aan boord van het schip Family, een van de hoofdboten. Volgens de organisatie werd die veroorzaakt door een droneaanval. Het schip kon niet verder varen.
Tijdens een nachtdienst – die onder de deelnemers rouleerde – zag Belhaj twee mensen in duikpakken over het hek van de haven klimmen. Die maakten zich uit de voeten nadat de beveiliging van de Italiaanse haven gewaarschuwd was. De eerste nachten op zee verliepen rustig. „Toen kwam de nacht van de aanvallen.”
Belhaj had weer nachtdienst. „Ik zag in het donker iets vliegen. Toen zag ik een lichtflits, en daarna hoorde ik een explosie. De radio ging helemaal los: onze communicatiekanalen waren verstoord.” Na de verstoring werd opeens muziek van de Zweedse band ABBA op de radio gespeeld. „Een verwijzing naar Greta Thunberg, denk ik.” Er waren volgens de organisatie explosies op en naast verschillende schepen, de boot van Belhaj werd niet geraakt. Wel zag zij hoe de boot naast haar geraakt werd. Bij de aanvallen kreeg één opvarende zuur in het gezicht, verder waren er geen gewonden. Een aantal zeilen was door de aanval onklaar gemaakt.
De Zweedse activiste Greta Thunberg (midden) en de Braziliaanse activist Thiago Avila (rechts) nadat de Israëlische marine schepen met hulpgoederen voor Gaza heeft geënterd. Foto Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken
Het dagelijks leven aan boord bestond uit trainingen voor een mogelijke onderschepping, brandoefeningen, briefings over de stand van zaken van de rest van de vloot en contact onderhouden met het thuisfront, vertelt Tastan. Hij was lid van het keukenteam en begon iedere ochtend al rond 04.00 uur met koffie zetten voor de hele ploeg. „Dat duurt even voor veertig mensen, met een klein potje op een klein gaspitje. Vanochtend was ik bijna zover, toen kwam er een golf, en lag alle koffie op het dek. Dat maak je dus mee: soms een drone, soms een omvergevallen koffiepot.”
Het schip De Sirius, met Tastan aan boord, werd woensdagavond als een van de eerste onderschept. Die avond kwamen berichten van NRC niet meer bij Tastan aan.
Het merendeel van de schepen is in internationale wateren onderschept. „In dat geval is er slechts een zeer beperkt aantal gevallen onder internationaal recht waarbij je buitenlandse schepen mag onderscheppen”, zegt hoogleraar internationale recht Seline Trevisanut van de Universiteit Utrecht en de KU Leuven. „Dat gaat om piraterij, slavenhandel en drugs- of wapensmokkel. Is dit niet het geval? Dan is zo’n onderschepping illegaal.”
Ook als schepen Gazaanse wateren hebben bereikt, mogen ze niet zomaar worden gestopt. In dat geval heeft Israël volgens Trevisanut als „bezettende macht” wel een aantal rechten en plichten, maar moet het schepen onder het principe van „onschuldige doorvaart” toelaten in de wateren. Alleen als er sprake is van een bedreiging voor de veiligheid zou Israël mogen interveniëren.
„In dit geval hebben we het over ongewapende activisten die voedsel brengen,” zegt Trevisantu. „Dat is moeilijk op te vatten als een bedreiging”. Toch is dat wat de Israëlische marine woensdagnacht over de radio liet horen. De activistenschepen moesten omkeren omdat ze een gevaar voor Israëlische burgers zouden vormen.
Afgelopen week voeren zowel een Spaans als Italiaans marineschip met de vloot mee om hun burgers en andere opvarenden te beschermen – en eventueel een reddingsactie uit te voeren. Zodra de vloot binnen 150 zeemijl van Gaza was, keerde het Italiaanse schip om, om een „diplomatieke confrontatie” met de Israëlische marine te vermijden. Het Spaanse schip zou nog in de buurt zijn.
In onder meer Italië, Frankrijk, Turkije en en Argentië werd gedemonstreerd toen duidelijk werd dat Israël was begonnen met het onderscheppen van de vloot. In de Italiaanse stad Napels legden activisten tijdelijk het treinverkeer stil. In Nederland staat donderdagmiddag een demonstratie gepland bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag.
Screenshot uit video van opvarenden van de Gaza-vloot toont Israëlische militairen op een schip van de Gaza-vloot. Foto Global Sumud Flotilla via AP
Het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken veroordeelde de Israëlische onderschepping als een „terroristische daad”. De Colombiaanse president Gustavo Petro heeft in reactie op de arrestatie van twee Colombiaanse opvarenden alle Israëlische diplomaten het land uitgezet en een vrijhandelsverdrag met Israël opgezegd.
Demissionair premier Dick Schoof zei begrip te hebben voor de Israëlische onderschepping van de vloot. „Je loopt een risico, dat heeft men geweten. Het is een rood reisgebied.” Wel zei hij dat Nederland consulaire bijstand geeft „waar nodig”.
De opvarenden zijn door Israël gearresteerd. Ze zijn volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken „veilig en in goede gezondheid”. Zij kunnen tekenen voor uitzetting, die dan de komende dagen zal volgen. Doen zij dat niet, blijven zij langer in detentie. Israël zette woensdagavond zeshonderd militairen in om de vloot tegen te houden.
De Mikono, met onder meer Belhaj aan boord, leek eerder woensdagochtend in Gazaanse wateren te zijn aangekomen, aldus informatie van de inmiddels inactieve online tracker van de vloot. Het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken meldde donderdagmiddag dat geen van de activistenschepen Gaza heeft weten te bereiken.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC