President Joe Biden hangt Jane Goodall in januari dit jaar de Presidential Medal of Freedom om.Foto Chris Kleponis/AFP
Op het omslag van haar autobiografie Reason for Hope (2000) zien we een foto van Jane Goodall en een chimpansee. Ze kijken elkaar aan en tuiten hun lippen. Jane Goodall bootst het geluid van de chimpansee na, maar het lijkt er ook op alsof zij en de aap op het punt staan elkaar een kusje te geven. Dit soort beelden van Jane Goodall zijn er volop: te midden van de chimpansees, alsof ze een crèche runt, of verstrengeld in een innige omhelzing met een van de dieren.
Stine Jensen is filosoof, schrijver en programmamaker.
Over deze weergave van een vrouwelijke primatoloog valt veel te zeggen. Maar Jane Goodall liet zich niet uit het veld slaan door de vaak moederlijke of erotiserende stereotypen van haar als ‘blonde onderzoeker’ met ‘het beest’. En collega-primatoloog Biruté Galdikas schrijft in haar boek De spiegel van het paradijs (1995) dat Goodall zich in het begin van haar carrière ook niet liet kisten door sensatieachtige berichten als ‘Blondine heeft liever een chimp dan een man’. Sterker nog ze grapte zelf vaak over „Tarzan die met de verkeerde Jane trouwde”. Alles voor de publieke aandacht voor de menselijkheid van de chimpansee.
Haar strategie van mee bewegen was succesvol. Want anders dan Galdikas en Dian Fossey, nog een andere bekende primatenonderzoeker, bleef zij haar leven lang aangenaam gerespecteerd en werd ze geprezen om haar rustige waardigheid en Britse evenwichtigheid. Ze trad haar critici steevast beminnelijk tegemoet en zette haar vrouwelijke kwaliteiten in als ontwapeningsstrategie.
Mij inspireerde ze ook. Toen ik in 2002 promoveerde, was de titel van mijn proefschrift Waarom vrouwen van apen houden: een liefdesgeschiedenis in cultuur en wetenschap. Het ging over de verbeelding van vrouwen en apen in romans, films en (populaire) wetenschap. Uiteraard met een hoofdstuk over het werk van Goodall.
Want zij wakkerde als geen ander de verbeelding aan. Rondom haar persoon en werk ontstond een complete industrie van biografieën, romans, films, reportages, artikelen, documentaires en zelfs een barbiepop met een aapje erbij.
Het geweldige boek Brazzaville Beach (1990) van William Boyd, geïnspireerd op Goodalls werk en leven, is van al die uitingen mijn favoriet. Het bevat alle thema’s waar we in deze tijd mee worstelen: geweld door mannen, oorlog, verharding van de omgangsvormen en de vertwijfeling die je daarbij kan voelen: komt het wel goed met de mensheid? Of zijn we daar als soort te kwaadaardig voor? Nu ja, als soort: de roman wijst de mannen aan als dader, kunnen zij ooit ophouden met veroveren, vechten en vernietigen?
Hope Clearwater is in Brazzaville Beach een jonge vrouw die in Afrika onderzoek doet naar chimpansees en bij de dieren stuit op oorlog, kannibalisme en infanticide. Juist omdat Hope niet vastzit in de gevestigde mannelijke hiërarchie van de wetenschap, heeft ze een scherp oog voor het gewelddadige gedrag van de apen. Haar huwelijk met een wiskundige, John Clearwater, loopt intussen op de klippen. John draaft door met zijn zoektocht naar de alomvattende formule van het leven, en verdrinkt in zijn obsessie met harde cijfers en alcohol.
Hope en John representeren twee zienswijzen op het leven, twee houdingen naar de natuur. Brazzaville Beach laat zien dat de chimpansee bovenal een projectiescherm is voor de vraag hoe gewelddadig de mens is.
Vechtende soldaten vormen intussen het decor van de roman. Het menselijk geweld wordt hoofdzakelijk door mannen gepleegd. De zachtaardigheid komt van vrouwen, al is Hope niet gespeend van lust en woede: anders dan de echte Jane grijpt ze op den duur zelf naar de wapens. Het is een wanhoopsdaad om aandacht te trekken. Ze streeft ernaar de planeet en het ecosysteem te redden van de ondergang.
Hope Clearwater is gelukkig geen plat personage. In latere representaties werd Goodall steeds meer de heilige, verheven boven elke vorm van seksualiteit. Haar naam helpt daarbij: Goodall betekent ‘alles is goed’. Goodall zelf werkte mee aan deze beeldvorming door in Reason for Hope uitvoerig over haar christelijke geloof te schrijven. Als jong meisje identificeerde ze zich met Jezus en zijn kruisiging. Ze werd gekweld door de vraag waarom de menselijke soort zo destructief is, zo inhalig, kwaadaardig. Maar Goodall bleef geloven in de goedheid van de mens, en reisde de wereld over met die boodschap: er is hoop voor de toekomst van het leven op aarde.
Heiligverklaringen moet je altijd met een korreltje zout nemen. Je moet er zelfs waakzaam voor zijn, zeg ik als goddeloze. Maar eerlijk? Liever dan Charlie Kirk, die binnen twee zinnen door Pete Hegseth (Amerikaans ‘minister van Oorlog’) tot Jezus is uitgeroepen, reserveer ik een plek van verering en inspiratie voor Goodall. Haar werk en haar persoon ademen alles wat deze tijd hard nodig heeft: het leven op aarde koesteren, huldigen en eren.
Het werk van deze heldin van de zachte krachten moet dan ook worden geëerd en voortgezet. En als daar een heiligverklaring voor nodig is, ga je goddelijke gang en schiet er een beetje mee op.
Goodalls sterfdag op 1 oktober kwam een dag voor Gandhi’s geboortedag op 2 oktober. In dat wonderschone toeval was al voorzien. „Being with Jane Goodall is like a walk with Gandhi”, staat er achterop Reason for Hope.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC