Erik en Tibor De Jong | componist en VR-kunstenaar
Erik en Tibor de Jong zijn vader en zoon, componist en VR-kunstenaar, en maakten samen VR-ervaring ‘8 Miljard Ikken’. „Uit het eerste geluid dat Erik componeerde is de essentie van het werk ontstaan, namelijk die eindeloze stroom van zooi die we achter ons aanslepen.”
Spinvis (Erik de Jong) en zijn zoon Tibor werkten samen aan de VR-ervaring ‘8 Miljard Ikken’. Foto Annabel Oosteweeghel
Ergens halverwege virtual reality-ervaring 8 Miljard Ikken hoor je opeens, als de nagalm van een andere wereld, het liedje ‘Het voordeel van video’. Het is al twintig jaar oud en mensen die toen geboren zijn weten niet eens meer wat video is. Maar het nummer van Spinvis klinkt alsof het speciaal is gecomponeerd voor de koortsige digitale beeldenstroom die kunstenaar Nemo Vos en 3D-ontwerper Doris Konings ontwierpen rondom de beangstigende gedachte dat we inmiddels met acht miljard mensen op deze aardbol rondlopen. Acht miljard ego’s. Acht miljard wezens die zich allemaal even belangrijk vinden.
8 Miljard Ikken toert de komende maanden langs de filmtheaters in een VR-programma met andere internationaal prijswinnende VR ‘van eigen bodem’. Want Nederlandse VR en andere vormen van immersieve XR (‘extended reality’) doen het door hun innovatieve karakter heel goed in het buitenland. Soms nog beter dan speelfilms.
De vragen die Spinvis in het liedje zingt - „Vindt u oesters geil?/ Bent u redelijk bang?/ Droomt u vaak nog van het ziekenhuis?/ En hoe komt dat dan?/ Of wilt u dat niet weten?’ – kondigden twintig jaar geleden een op hol geslagen wereld aan waarin we alles van elkaar wilden weten en niets van elkaar wisten.
In de VR ‘8 Miljard Ikken’ kom je langs decadente paleistuinen vol dansende klonen van de Egyptische onderwereldgod Anubis.
Het zijn woorden die nu meer dan ooit van toepassing zijn op de klanttevredenheidsonderzoeken vol lachende emoji’s die we dagelijks gedachteloos wegklikken na alweer de volgende online bestelling. Dat op hol geslagen hyperkapitalisme is één van de thema’s van het speels-filosofische 8 Miljard Ikken.
In de VR vlieg je als toeschouwer door verlaten winkelcentra, gemuteerde landschappen aan het einde van de wereld, door decadente paleistuinen vol dansende klonen van de Egyptische onderwereldgod Anubis of langs zich razendsnel vermenigvuldigende identieke blote mannetjes. Spinvis en Nemo Vos zijn vader en zoon – Erik en Tibor de Jong. En 8 Miljard Ikken is alweer de derde VR-ervaring die ze samen maakten na Kamer met uitzicht (2021) en Korstmos (2024). Dat het liedje in 8 Miljard Ikken terechtkwam was eigenlijk toeval, vertellen ze bij de perspresentatie van het VR-programma in Utrecht.
„De titel 8 Miljard Ikken was er het eerst maar werd een katalysator voor al die vragen over overconsumptie, overbevolking en het ego dat denkt dat het zo uniek is”, legt Erik de Jong hun proces uit, „dat werd allengs poëtischer.” „Dat komt”, voegt Tibor toe, „omdat we heel iteratief, heel cyclisch werken. We ontwerpen in gamesoftware een kamer, die kamer wordt een wereld, en als de wereld er is mag er muziek bij. Dan begint het echte werk pas. Erik componeert de ruimte, en op basis van zijn muziek gaan wij weer verder, en dat herhaalt zich dan nog een aantal keer. We werken in die zin meer architectonisch.”
Hoe doe je dat eigenlijk, een ruimte componeren? Erik de Jong: „Door geluiden dichtbij droog te laten klinken, en geluiden veraf meer galm te geven bijvoorbeeld. En het leuke van VR – dat ben ik echt nog maar net aan het ontdekken – is dat je geluiden kunt vastmaken aan objecten, en dat als jouw afstand als toeschouwer tot die objecten verandert, dat dan ook het geluid anders wordt.”
Heel anders dus dan bij speelfilms, waar pas in de montage beeld en geluid, zowel het setgeluid en de dialogen als het sounddesign en de score bij elkaar komen. „Laten we vooropstellen dat geluid muziek is, en muziek geluid”, aldus Erik, die eerder onder meer muziek componeerde voor de Griet op de Beeck-boekverfilming Vele hemels (2017). Maar bij film zaten de ‘andere geluiden’ hem soms in de weg. Hij geeft als voorbeeld de film Adem (2010), waarin hij een heel orkest onder een romantische strandscène had gezet, en in de eindmixage de meeuwen de overhand hadden gekregen. „Die spanning tussen foley [geluidseffecten] en muziek is er altijd. Daarom had componist Nino Rota in zijn contract voor The Godfather staan dat het óf muziek óf geluid moest zijn, maar niet allebei tegelijkertijd.”
In ‘8 Miljard Ikken’ vlieg je als toeschouwer door verlaten winkelcentra, gemuteerde landschappen aan het einde van de wereld, of langs zich razendsnel vermenigvuldigende identieke blote mannetjes.
„Voor VR maak je eigenlijk gewoon een ouderwets hoorspel”, denkt vader De Jong, maar dat kan ook komen door zijn ook van zijn platen herkenbare voorliefde voor alledaagse geluiden van huis-, tuin- en keukenobjecten. Het eerste geluid dat hij voor 8 Miljard Ikken maakte was „een waterval van fietsbellen en andere alledaagse dingen. In de uiteindelijke VR is dat een surrealistische lawine van kartonnen dozen geworden, een symbool voor ons online consumptiegedrag”. Tibor de Jong: „Zo ontwikkelde dat eerste geluid zich tot wat nu de essentie van de VR is: die eindeloze stroom van zooi die mensen achter zich aanslepen.”
Dat hoeven niet alleen objecten te zijn, maar ook de visuele en muzikale iconen die de westerse wereld hebben vormgegeven. Er zitten tal van citaten en referenties in het werk, van samples van De schilderijententoonstelling van componist Modest Moessorgski tot ‘Nowhere Man’ van de Beatles, en van rotstekeningen tot logo’s. Erik de Jong: „Ik ben gek op kortegolfradiosignalen, die zitten hier ook weer veel in. Vervormde geluiden. De ether zit er vol mee. Schepen gebruiken ze en radioamateurs uit het voormalige Oostblok. Dan hoor je tubelubeleluup diebelediepele rrrrr en dat geeft je het gevoel van iets wat aanwezig en ook heel ver weg is.”
Still uit ‘8 Miljard Ikken’ van Erik en Tibor de Jong.
Zo ontmoeten digitale imperfectie en analoge naklanken elkaar in een droomachtige reis die onheilspellend en ook vreemd geruststellend is. Erik de Jong: „We hebben vooral ook heel veel plezier met elkaar. Voor heel veel dingen hebben we gewoon in de studio gekke geluiden gemaakt. Die vieze mond die aan het einde de toeschouwer opeet, dat is gewoon Tibor die eetgeluiden maakt.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC