Theater Na een pauze van bijna tien jaar heeft Ola Mafaalani weer een toneelstuk voor de grote zaal gemaakt. Phaedra in vlammen draait om feminiene kracht, en je openstellen voor liefde. „Ik nodig mensen uit om meer te voelen.”
Ola Mafaalani regisseerde ‘Phaedra in vlammen’ voor Het Nationale Theater.
‘Keukentafel jongens, meer keukentafel!” Regisseur Ola Mafaalani zit op het puntje van haar stoel, pal voor haar spelers, in het repetitielokaal in het Amsterdamse CREA. Acteurs Rick Paul van Mulligen en Sander Plukaard zijn verwikkeld in een gespannen dialoog, achter hen de vier musici van het New European Ensemble die de zinnen van de acteurs doorsnijden met een onheilspellende compositie. Of ze de scène willen spelen alsof ze samen aan de keukentafel zitten, bedoelt Mafaalani. „Hoe kleiner en gewoner jullie spel, hoe akeliger het wordt,” zegt ze, met licht Duits accent. „Dan voelt het publiek het intenser.”
Regisseur Ola Mafaalani (Damascus, 1968) groeide op in Duitsland. Op haar 24ste verhuisde ze naar Amsterdam om theaterwetenschap te studeren, waarna ze zich in rap tempo ontwikkelde tot een van de meest toonaangevende theaterregisseurs van Nederland. Zo was ze onder andere huisregisseur van Toneelgroep Amsterdam en voerde ze zeven jaar lang de artistieke leiding over het Noord Nederlands Toneel (het huidige NITE). In 2016 besloot ze een pauze te nemen van de grote zaal, omdat haar vingers jeukten zich in andersoortige projecten te storten, projecten zoals Vrouwen in bad, een theaterritueel waarbij steeds een publiek van veertig vrouwen werd uitgenodigd om plaats te nemen in met warm water gevulde, transparante badkuipen.
Maar ze wil weer doen waar ze goed in is, theater maken in de schouwburg, zo vertelt ze beneden in het CREA-café, na afloop van de repetitie. Op 4 oktober gaat haar voorstelling Phaedra in vlammen in première, een grotezaalproductie van Het Nationale Theater waarvoor ze, voor het eerst, ook zelf het decor ontwierp, samen met Jeffrey Kranen. In dat toneelbeeld ruimde ze wederom een centrale plek in voor een doorzichtig ligbad. Een metafoor, vertelt ze, voor het „in jezelf afdalen”, dat nodig is voor een werkelijk open, ontspannen connectie met de wereld om je heen – iets wat het titelpersonage gedurende het stuk ondervindt.
Ola Mafaalani: „Alles waar we voor hebben gevochten, wordt ongedaan gemaakt.” Foto Jagoda Lasota
Phaedra in vlammen is een toneelstuk van de Georgische Nino Haratischwili, in Nederland vooral bekend van haar roman Het achtste leven (voor Brilka). Haratischwili baseerde het stuk op de klassieke mythe over Phaedra, de Atheense koningin die tegen wil en dank verliefd wordt op haar schoonzoon. Haratischwili verving die schoonzoon door een vrouw, Persea. Als Persea het hof binnen wordt gehaald als aanstaande bruid voor Phaedra’s zoon, brengt zij met haar radiante aanwezigheid alle patriarchale pilaren aan het schudden. Phaedra en Persea beginnen een affaire.
„Er waren rellen rondom de Georgische gaypride, toen Nino het stuk in 2021 aan het schrijven was”, vertelt Mafaalani. „Er is veel homohaat, in Georgië. Zo kwam ze op het idee Phaedra op een vrouw te laten vallen: het was een statement. Toen ik het stuk las, dat was nog voordat Trump herkozen was, dacht ik: dat moeten we actualiseren. De vrouwenliefde is niet gevaarlijk in het Westen, niet zoals in Georgië. Ik voelde het probleem niet meer zo, hier. Maar in de afgelopen maanden zijn de verhoudingen in de wereld zo extreem aan het verschuiven. Alles waar we voor hebben gevochten, wordt ongedaan gemaakt. Mijn hart breekt. Echt. We juichten in de jaren tachtig, negentig met zijn allen voor de Intifada. Arafat kreeg de Nobelprijs voor de Vrede. De pil, abortuswetgeving. LHBTQI-rechten. We gaan terug in de tijd, zo lijkt het echt. Dus ja, ook de vrouwenliefde is wel degelijk ook hier weer een urgent onderwerp, nu. Helaas.”
Wat trok je aan in dit toneelstuk?
„Ik was op zoek naar een klassiek verhaal – ik hou van tijdreizen – waarin ik feminiene kracht kon laten zien. Dat is mijn thema. Dat is nog helemaal niet zo makkelijk te vinden. Maar toen we op dit stuk stuitten, wist ik meteen: we hebben ’m.”
Wat bedoel je met feminiene kracht?
„Als ik regisseer, kijk ik: wat zijn in deze scène de masculiene krachten, en wat de feminiene. Zo kun je ook naar de wereld kijken. Die krachten zijn op zichzelf niet goed of fout. Iedereen heeft ze allebei. Masculiene krachten gaan over richting aangeven. Ik moet ze inzetten om op de dag van de première klaar te zijn met de voorstelling. Ze zorgen ervoor dat ik om tien uur op de repetitie verschijn.
„Mijn feminiene kant wil alle tijd nemen en plezier maken en iedereen liefdevol betrekken. Die kant is ook belangrijk, in de repetities, want je wil een fijne sfeer creëren met elkaar. In het spanningsveld tussen die twee krachten ontstaat een voorstelling.”
Ola Mafaalani: „Een atoombom van liefdeslicht hebben we nodig.” Foto Jagoda Lasota
Vanwaar de focus op juist het feminiene?
„Feminiene energie gaat over zorgen voor elkaar, over het streven naar harmonie. Die waarden worden in onze maatschappij verwaarloosd. Het zijn krachten die verantwoordelijk zijn voor zaken als onderwijs, zorg, facilitaire diensten. Belangrijke functies, maar altijd zwaar onderbetaald.
„Als je het mij vraagt zou een vuilnisman het hoogste salaris van iedereen moeten hebben. Maar nee, het geld gaat naar professoren. Terwijl: die zitten de hele dag lekker te doen wat hen interesseert. Ik ken jeugdzorgers die hun huur niet kunnen betalen. Ik vind het ongelooflijk, dat we dat gewoon maar accepteren.”
Hoe komt dat?
„Cognitieve dissonantie, heet dat. Je schakelt je geweten uit. Een masculien systeem vraagt van je om je emoties voor je te houden. Want emoties zijn bedreigend voor dat systeem. Dus daar zijn we erg goed in geworden: in het negeren van onze gevoelens. Als we de krant lezen, sluiten we ons hart. We laten het niet binnenkomen.
„Terwijl: als iets pijn doet, moet je je hart juist vergroten. Niet afsluiten, vergróten. De echte ellende ontstaat, zodra jij je afsluit van de pijn. Dat gebeurde in Duitsland; daarom kon een heel volk toestaan dat er massa’s mensen gedeporteerd werden: omdat ze hun gevoelens zo goed konden negeren. Precies dat gebeurt nu natuurlijk ook. En ondertussen wordt rationeel alles rechtgepraat.”
Wat is daartegen te doen?
„We zouden ons meer moeten durven openstellen voor onze gevoelens. ‘Het breekt mijn hart’, zou ieders mantra moeten worden. Dat is ook waar het, voor mij, in dit stuk over gaat: over hoe het systeem mensen dwingt om hun gevoelens te verloochenen. Het is wat Phaedra zo kwelt.”
Ze glimlacht. „O, haar beginscène, die is zo goed: zij begint wóest. Heerlijk. Ze schreeuwt het uit. En haar man komt binnen, en ze zakt helemaal in. Loopt leeg als een ballonnetje. Zo gaat het. Phaedra moet het allemaal inslikken; haar verlangens, haar vrijheid, haar talenten. Ik bedoel: wat mag een vrouw als zij nou helemaal? Wat heeft Maxima nou echt te zeggen?”
Maar dan verschijnt Persea.
„Ja.” Een brede glimlach. „Persea is immuun. Je hebt die mensen. Die laten zich niet manipuleren. Die spelen het spelletje niet mee. Persea komt dat stuk binnen gewalst, met een totaal nieuwe kijk op de wereld. Ze herinnert Phaedra eraan wie ze was, vóórdat het systeem haar inkapselde. Ze geeft haar de hoop terug dat ze weer zichzelf kan zijn. Phaedra is daar heel bevattelijk voor. Ze valt als een blok voor haar.”
Wat voor kijk op de wereld introduceert Persea?
„Ze laat zien dat de kracht van de liefde het grootst is. Mensen vragen vaak vertwijfeld: wat kan ik doen tegen het onrecht in de wereld? Het antwoord is simpel: liefde. Waar moet je voor opkomen, vraag je? Voor de liefde. Altijd voor de liefde. Soms heeft dat de vorm van verdriet, soms van activisme, soms van wanhoop.
„Het probleem is: het woord is gekaapt. Bij ‘liefde’ denken mensen aan Hollywood-love. Suiker, over-the-top, fake. Giftig. Ik heb het over echte liefde. De liefde die Mandela dreef, die Gandhi dreef. De reden dat ik kunst maak.
„Ik wandelde laatst met een vriendin door het Vondelpark. Zij zei dat ze het lastig vond positie in te nemen, politiek gezien. ‘Ik wil niet polariseren’, zei ze. Ik antwoordde: ‘Stel dat ik een van je dochters – ze heeft twee dochters – in de gracht verdrink. Zeg je dan ook dat je niet wil polariseren?’ Kom op, we moeten opstaan. Voor de liefde. Een atoombom van liefdeslicht hebben we nodig.”
Wat is daarbij jouw rol, als regisseur?
„Ik denk dat mijn talent zit in het vormgeven van gevoel. De Oude Grieken geloofden dat dat de belangrijkste functie van theater was: dat je, door de emoties in een verhaal mee te beleven, schoongewassen werd. De catharsis. Daar geloof ik ook in. Als je een emotie in een theaterzaal hebt gevoeld, neem je die ervaring mee je leven in.
„Je kunt het vergelijken met spiertraining. Buiten de sportschool sport je misschien niet, maar die spieren neem je mee naar huis. Emotie is een soort spier, die je kunt trainen. Ik nodig mensen met mijn voorstellingen uit om meer te voelen. Als je dat zuiver doet, zonder te provoceren of met bloed te smijten, als je echt met open hart voor je publiek gaat staan, dan openen mensen zich vanzelf.
„Het theater is, voor mij, de uitgelezen plek om het doorvoelen van emoties te oefenen.”
Het doorvoelen van liefde?
„Ja, zeker. Vooral van liefde.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC