Architectuur In de Diogenesbunker bij Arnhem, ooit een zenuwcentrum van de Duitse luchtverdediging, groeit tussen metersdikke muren een gelaagde kunsttentoonstelling. ‘Emerging Exits’ verbindt hedendaagse dreiging met speculatieve realiteiten.
De expositie ‘Emerging Exits’ legt een verband tussen het voormalige zenuwcentrum van de Duitse luchtverdediging en de visie van hedendaagse kunstenaars op hedendaagse dreigingen.
De Arnhemse bunker is normaal gesloten voor publiek, maar vanaf 3 oktober 2025 gonst het hier van activiteit. Tijdens de opbouwfase markeren kabels de muren, worden houten kisten uitgepakt, lichtprojecties afgesteld en murmelen technici. Het kolossale betonnen gebouw wordt langzaamaan omgevormd tot kunstruimte. In deze ruimtes, ooit getuige van oorlogstechniek en controle, moet Emerging Exits een ervaring worden die dwars door geschiedenis, ecologie en verbeelding snijdt.
De locatie vormt het uitgangspunt van de expositie. Gebouwd in 1942 door de Duitse Luftwaffe, fungeerde de Diogenesbunker als commandocentrum van waaruit via radars, waarnemers en telefoonkoppelingen het luchtruim boven Nederland, België en Noord-Duitsland werd gecoördineerd. Nu, na tientallen jaren afsluiting, opent het complex slechts vijf weekenden - van 3 oktober tot 2 november 2025 - voor publiek, als een tijdelijke poort naar reflectie. Het is de laatste kans om de bunker te bezoeken, daarna sluit deze definitief voor het publiek.
De tentoonstelling is immersief opgezet: geen klassieke museumrondgang, maar een beleving van doorlopende geluiden, lichtovergangen en fysieke ingrepen. De curatoren Jacco Ouwerkerk en Marijn Bril kiezen bewust voor een fragmentarische opbouw: Emerging Exits is geen eenzijdig verhaal maar een veelstemmig dialoog tussen verleden, heden en speculatie.
De expositie is thematisch gestructureerd in drie ‘lagen’ of hoofdstukken die corresponderen met en reageren op de historische logica van de bunker: detectie, analyse, en militaire reactie. In de laag Sensing Threats gaat het om het ‘aanvoelen’ van dreiging - voordat welke instrumentele detectie dan ook in werking treedt.
Een van de opvallendste werken is van Miloš Trakilović. In 564 Tracks (Not a Love Song Is Usually a Love Song) combineert hij populaire muziek uit Bosnië in de jaren vóór de oorlog met geluiden uit oorlogsgeluidarchieven, geanalyseerd via AI. De techniek manipuleert wat eerst vertrouwd leek: muziek als signaal, ‘love songs’ als voorgevoel van nood.
Andere kunstenaars in de laag ‘Sensing Threats’ zoeken alternatieve sentimenten van gevaar op basis van ritme en geluid, of juist door direct met de architectuur van het gebouw in dialoog te treden. Zo biedt de interventie van Kees van Leeuwen een reactie op de extra verdiepingen in de bunker die na de oorlog, toen het Rijksarchief zich erin vestigde, de centrale ruimte van de bunker opdeelden. De scenografie door Zalán Szakács speelt ook in op de architectuur en haar omgeving. Zo zijn de betonnen blokken in de tentoonstelling afkomstig van het nabijgelegen Kröller-Müller Museum, een element van erfgoed dat letterlijk in de bunker wordt hergebruikt.
De Diogenesbunker in Arnhem, alleen tijdens Emerging Exits te bezoeken.
De tweede laag onderzoekt structuren van macht zoals kaarten, controle, en systemen. De bunker zelf staat als architecturaal manifest van die macht: ruimtes die vroeger gevuld waren met communicatieapparatuur, kaarten, en radioknooppunten. Ali Eslami onderzoekt systemen door middel van simulaties. In zijn werk ESHRAQ verbindt hij de doorwerking van de Golfoorlog aan de filosofie van de Perzische filosoof Shahab al-Din Suhrawardi. Door middel van gamewerelden daagt hij de bezoeker uit om relaties te zien tussen oude tempeltorens in Irak en de Diogenesbunker waarin de tentoonstelling zich afspeelt.
Daarnaast reflecteren werken op de manier waarop kaarten functioneren: wat wordt in kaart gebracht, wat wordt weggelaten, wie heeft het recht om te zien en te benoemen? De tentoonstelling haalt metaforen uit het oorlogsapparaat van de bunker en keert ze om. Zo is het werk Archive of Spatial Knowledge van de Georgische kunstenaar Irakli Sabekia gewijd aan ruimtelijke rechtvaardigheid. Het legt de herinneringen van verdreven gemeenschappen in Georgië vast in een digitale kaart, en verankert ze zo opnieuw in het landschap.
In de bovenste laag, ‘Speculative Scenarios’, onderzoeken kunstenaars vertellingen en ficties. Hier gaan kunstenaars voorbij het registreren van dreiging: ze schetsen alternatieve werelden, mythen en ecologische en technologische speculaties.
Sissel Marie Tonn werkt aan een installatie rond veenlandschappen. Keramische sculpturen gevormd door scans en glitches komen samen met een videowerk waarin veenlichamen aan het woord komen. De ruimte wordt zo een verstrengelde kritiek op hoe wij omgaan met landschappen die zowel cultureel van betekenis zijn geweest voor onze voorouders als dat ze van waarde zijn voor een evenwichtig ecosysteem.
Verderop in de gang laat Silvia Gatti zich inspireren door de Enigmamachine die ooit op deze verdieping stond. Het werk gaat in op het versleutelen van informatie, en onderzoekt hoe deze processen eruitzien in de natuur. Met dit werk onderstreept Gatti dat informatie en de verwerking ervan nooit objectief is, maar altijd onderhevig is aan interpretatie.
Het contrast tussen ruimtes met oorlogstechniek en de kunstinterventies is groot, maar de tentoonstelling is erop gericht precies dat contrast te benutten. Technologie wordt hier ingezet als expressief middel om de bunker opnieuw te laten spreken. Zo ontstaan breuken en echo’s in het betonnen lichaam, waarin verleden en toekomst elkaar ontmoeten.
Emerging Exits, Diognesbunker, Arnhem. Van 3 oktober t/m 2 november 2025. Info: emerging-exits.nl
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC