Klimaat en gezondheid Door hitte worden baby’s vaker te vroeg geboren. Dat komt vaker voor bij kwetsbare mensen. Een beter ontwerp van steden kan daar iets tegen doen.
Een vroeggeboren baby in een couveuse.
Tijdens de zomer van 2023 veroorzaakte hitte zo’n vijfhonderd extra vroeggeboortes, zo berekende neonatoloog Jasper Been met zijn team op basis van onderzoek. Vooral vrouwen in armere buurten lopen een groter risico. Hun woningen en wijken warmen sneller op en bieden minder kans om aan de hitte te ontsnappen. Klimaatverandering gaat dus niet alleen over het weer, maar ook over gezondheid.
Been onderzocht het verband tussen hitte en vroeggeboorten. Hij spreekt er vrijdag 3 oktober over tijdens Lof der Geneeskunst, de jaarlijkse publiekslezing van het Erasmus MC, met als thema ‘gezonde mens, gezonde planeet’. Milieutechnoloog Marjolein van Esch (TU Delft) vertelt daar hoe het ontwerp van een stad kan helpen tegen hitte en zo bijdragen aan een gezondere leefomgeving – ook voor zwangere vrouwen.
De gevolgen van hitte op zwangerschap worden steeds duidelijker en Been vond een directe relatie met vroeggeboorten – dat zijn er jaarlijks gemiddeld zo’n elfduizend. 2023 was het heetste jaar ooit gemeten, inmiddels alweer overtroffen door 2024. „Vroeggeboorte betekent niet alleen dat kinderen klein worden geboren”, zegt Been. „Ze kunnen ernstig ziek zijn, overlijden of levenslang beperkingen hebben. De impact op gezinnen is groot.”
Neonatoloog Jasper Been
Been ziet dagelijks te vroeg geboren baby’s. „Ik vind mijn werk fijn, maar liever was ik niet nodig geweest”, zegt hij. De grootste winst zit volgens hem in preventie. „Dan zien we al snel dat klimaatverandering een van de grootste issues op ons pad is”, zegt Been. „In andere landen waren al goede onderzoeken die de relatie tussen hitte en vroeggeboorten laten zien, maar in Nederland was er nooit eerder naar gekeken.”
Samen met een team koppelde Been de gegevens van 2,5 miljoen geboortes in vijftien jaar aan geanonimiseerde data over opleiding, inkomen en woonplaats. Daar zette hij de metingen van nabijgelegen KNMI-stations naast. „Ik vond het verbazingwekkend hoe duidelijk het effect was”, zegt hij. „Naarmate zwangere vrouwen werden blootgesteld aan meer warme dagen is de kans op een vroeggeboorte groter.”
Been rekent een dag met een etmaalgemiddelde van 20 graden tot heet. Dat betekent vaak meer dan 30 graden overdag. Een vroeggeboorte is een geboorte vóór 37 weken – veertig weken is normaal. Naast vroeggeboorte zorgt hitte er ook voor dat baby’s kleiner zijn, rond de vijftig gram minder dan gemiddeld.
Hoe hitte precies doorwerkt in een zwanger lichaam is nog niet duidelijk. „Er spelen altijd verschillende factoren een rol. Mogelijk is de doorbloeding van de moederkoek minder goed, wat ook de groei beperkt. Ook kunnen bepaalde hormoonsystemen aanslaan, die stress aangeven, waardoor de baarmoeder makkelijker samenknijpt. Hier gaan we nog meer onderzoek naar doen.”
Ook in Afrikaanse of Aziatische landen leidt hitte vaker tot vroeggeboortes. Daar ligt de temperatuur waarbij dat gebeurt alleen hoger dan in Nederland. „Gewenning speelt een belangrijke rol”, zegt Been daarover. „Nederland warmt twee keer zo snel op als de rest van de wereld. Hier zijn mensen niet aan de hitte gewend.”
Bijna nog schrikbarender dan de relatie tussen hitte en vroeggeboortes vond Been de bevinding dat het vaker voorkomt bij kwetsbare mensen. „Denk aan mensen met een lager gezinsinkomen, meer praktisch geschoolden. En wonend in minder goede buurten.” Over dat laatste buigt Marjolein van Esch zich, als onderzoeker milieutechnologie en -ontwerp. Zij onderzoekt welke invloed hitte heeft op stedelijk gebied en hoe inrichting kan worden ingezet om steden daar beter tegen te beschermen.
Van Esch kijkt daarbij naar wat zij de morfologie van de stad noemt. „De vorm van wijken, de dichtheid, hoogte, compactheid. Dat heeft allemaal invloed op hoe heet het kan worden”, zegt ze. „Veel mensen kennen het fenomeen van hitte-eilanden in versteend gebied. De temperatuurverschillen kunnen daar enorm zijn ten opzichte van een groene omgeving, tot wel acht graden. Dat gebeurt inderdaad vaker in kwetsbare wijken, met meer huurwoningen, waar bewoners minder invloed en vaak ook minder middelen hebben om hun woning aan te passen. Maar het komt ook in goede buurten voor.”
Kwetsbaarheid voor hitte is volgens Van Esch een optelsom van blootstelling, gevoeligheid en aanpassingsvermogen. „We denken vaak dat vooral ouderen en kinderen het zwaar hebben als het warm is, maar ook jonge mensen in een huurwoning zonder de middelen om die aan te passen, kunnen heel kwetsbaar zijn als ze op de verkeerde plek wonen.”
Milieutechnoloog Marjolein van Esch (TU Delft).
Er is veel aan te doen, maar de grootste uitdaging, zegt Van Esch, is dat we moeten uitgaan van bestaande wijken. „Gemeentes moeten nadenken wanneer ze aanpassingen kunnen doen, zoals wanneer straten toch open moeten voor nieuwe riolering.” Ook is belangrijk welke aanpassingen worden gedaan. „Zoals bijvoorbeeld veel kleine parkjes in plaats van een grote lap groen.”
Bij nieuwbouw is het slim woonstraten van oost naar west te laten lopen en woningen juist te oriënteren op het zuiden en het noorden. „Daardoor kunnen woningen in de winter profiteren van laagstaande zon die ver naar binnen schijnt en in de zomer juist minder”, zegt Van Esch. „Op woningniveau: slaapkamers niet op het westen, want dat warmt aan het eind van de dag op. En goede isolatie, mét voldoende mogelijkheid tot ventileren, anders kan de warmte niet weg.”
Meer groen, zegt Van Esch, is belangrijk, maar het aanleggen daarvan gaat niet vanzelfsprekend goed. „Bomen kunnen ook op de verkeerde plek worden geplant, waarbij ze juist een verkoelend briesje in de weg zitten, of schaduw maken op een plek waar niemand daarvan profiteert.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC