Het is een uitstekend jaar voor de Braziliaanse koffieboer, ondanks Donalds Trumps handelstarief van 50 procent en de oprukkende klimaatverandering. ‘De wereld consumeert steeds meer koffie en het aantal plekken waar koffie groeit, blijft beperkt.’
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
De schuur van Carlos Coutinho is geheel gevuld met manshoge juten zakken die bol staan van de gedroogde koffiebessen en -bonen. Het is de oogst van 2025. Er vormt zich een lach op zijn ronde gezicht. ‘Dit is een heel goed jaar.’ Nooit eerder kregen koffieboeren zo veel geld voor hun bonen, zegt de Braziliaan.
Het goede humeur van Coutinho (51), de goedlachse zoon van koffieboer Carlos Coutinho senior (79) die op een uur rijden van hoofdstad Brasília tachtig hectare koffie verbouwt, is niet vanzelfsprekend. De Amerikaanse president Donald Trump rekent sinds augustus een importbelasting van 50 procent op Braziliaanse koffie. De gevoelige koffieplant, die slecht bestand is tegen kou én hitte, wordt ook nog eens bedreigd door de opwarming van de aarde.
Zo kwetsbaar als de plant is, zo gewild zijn haar vruchten. Dit jaar bereikte de internationale koffieprijs een nieuw record. En dat voelt de consument. In de Nederlandse supermarkt kost een kilo kwaliteitskoffie van de Italiaanse brander Illy, die best afkomstig zou kunnen zijn van de plantage van de Coutinho’s, inmiddels ruim 30 euro.
De dure boon (de twee boonvormige zaadjes in de bes) doet ook binnen de koffiesector de gemoederen hoog oplopen. Begin dit jaar boycotten drie Nederlandse supermarktketens kortstondig de koffie van JDE Peet’s (moederbedrijf van Douwe Egberts) nadat de brander de prijs had verhoogd naar meer dan 20 euro per kilo.
In Brazilië is een deel van de verklaring te vinden. Met 40 procent van de mondiale productie is het land de grootste koffieproducent ter wereld. Het neemt die positie bovendien al anderhalve eeuw in. De Portugezen brachten in de 18de eeuw koffie naar hun immense kolonie in Zuid-Amerika. Toen Brazilië zich in 1822 afscheidde van Portugal was het gewas dusdanig belangrijk dat de nieuwe vlag een rank van de koffieplant bevatte.
De familie Coutinho staat zodoende in een lange traditie. Al is het deels toeval dat vader Coutinho koffieboer werd. Ruim twintig jaar geleden bestelde hij een paar honderd koffieplanten en kreeg er per abuis een paar duizend bezorgd. Nu staan de planten in groene rijen tussen het droge savannelandschap van de Cerrado, het enorme natuurgebied in het hart van Brazilië. Het landgoed met her en der lapjes koffieplantage ligt uitgestrekt over glooiende heuvels.
Met het regenseizoen in aantocht zijn de dagen op hun heetst, de felle zon drijft de temperatuur op tot ver boven de 30 graden. De bloemen van de koffieplanten zijn reeds verschrompeld, aan de takken ontspruiten de eerste besjes van het nieuwe seizoen. Om deze laatste droge weken te overbruggen, sproeit de boer een beetje bij.
‘Dit is een jaar om te sparen’, zegt Coutinho junior boven het geraas van een machine uit. Naast de loods is een werknemer in de weer met de laatste naoogst, de zogeheten café do chão, de vruchten die bij het oogsten naast de oogstmachine op de aarde vielen. Een ronkend apparaat schudt steentjes en takjes tussen de koffiebessen uit. ‘Nu zetten we geld apart voor moeilijker tijden, wanneer de prijs weer daalt.’
Want hoewel de koffieboer momenteel ongekende winst boekt – hij rekent voor dat een zak van 60 kilo (een standaardmaat) ongebrande kwaliteitskoffie ongeveer 400 euro oplevert en circa 200 euro kost om te produceren – is het onzekere bestaan van koffieboeren doorgaans keihard. ‘Vijf jaar geleden stonden veel producenten op omvallen.’
Het familiebedrijf is de categorie van kleine producent ontstegen, maar de oogst van 120 duizend kilo is een druppel in een immense koffiekan van 3,3 miljard kilo koffie die Brazilië vorig jaar produceerde. Onder de naam Café Minelis verwerkt en verkoopt de familie een klein deel van de oogst in eigen land. Vier vijfde van de productie van de Coutinho’s gaat naar grote internationale koffiebranders zoals Illy en Olam, die het eindproduct onder meer verkopen in Europa.
Vader Coutinho vestigde zich begin jaren tachtig in de buurt van de nieuwe hoofdstad. Sinds 2003 verbouwt hij koffie. De familie is een van de pioniers in de regio Brasília, honderden kilometers ten westen van de traditionele koffieregio’s Minas Gerais en Espírito Santo. Met een hoogte van 1.200 meter en een relatief mild klimaat, blijkt Brasília vruchtbare grond voor de koffieplant. Al zijn niet alle soorten bestand tegen de warme droge maanden, zegt de boerenzoon. De familie verbouwt een specifieke kruising van arabica-koffie die beter bestand is tegen warmte.
Zijn vader heeft hard moeten werken om van de koffieteelt een succes te maken, vertelt zoon Coutinho. ‘Nog niet zo lang geleden hadden we het bijna opgegeven, de prijs dekte amper onze kosten.’ Vorig jaar luidde natuurlijke rampspoed (paradoxaal genoeg) betere tijden in. Een periode van extreme droogte resulteerde in een kleinere Braziliaanse arabica-oogst, terwijl in Vietnam, grootproducent van de goedkopere robusta-boon, juist een hevige storm duizenden hectare aan koffieplanten vernielde. De boeren die overeind bleven, cashen nu de hoofdprijs.
Omdat de schaarse koffie op dit moment zo duur is, valt de schade van Trumps importheffing voor de Braziliaanse koffiesector mee, stelt Coutinho. ‘In andere tijden zou zo’n tarief voor veel boeren de situatie onhoudbaar maken.’ Café Minelis heeft bovendien geluk, hun koffie gaat vrijwel geheel naar Europa. Het familiebedrijf verkent ondertussen Japan en Dubai als nieuwe afzetmarkten.
De Braziliaanse koffie (en tal van andere Braziliaanse exportproducten) is speelbal in een hoogoplopende politieke ruzie tussen de regering-Trump en de regering van de linkse Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva. Trump gebruikt zijn economische wapen om Brazilië te straffen voor de vervolging (‘een heksenjacht’) van zijn geestverwant, de extreemrechtse oud-president Jair Bolsonaro, die halverwege september werd veroordeeld voor het beramen van een staatsgreep.
Voor Braziliaanse koffieboeren die grotendeels produceren voor de Amerikaanse markt is Trumps strafcampagne wel degelijk een hard gelag. De Verenigde Staten zijn de grootste koffieconsument ter wereld en zijn voor hun 16 ounce van de Starbucks of hun geliefde refill in het wegrestaurant volledig afhankelijk van import. Een derde van de in de VS geconsumeerde koffie komt uit Brazilië.
Met de heffing raken de Verenigde Staten echter vooral zichzelf, meent Tatiana André, een koffiefanaat die in Brasília een podcast over koffie maakt. ‘Vandaag de dag wordt er in Japan veel koffie gedronken en in China groeit de consumptie’, zegt ze tijdens een kop koffie in de hippe Koffiemarkt in het hart van de Braziliaanse hoofdstad. ‘Braziliaanse koffieboeren wachten de situatie af en hebben hun koffie deels opgeslagen, maar op enig moment gaan ze op zoek naar andere kopers.’
Ze is geen groot fan van de regering-Lula en wil niet ingaan op Trumps politieke beweegredenen, maar de belasting op Braziliaanse koffie stuit haar tegen de borst. ‘Als je een dergelijk megatarief invoert op een product van zo’n hoge kwaliteit, dan is dat simpelweg een belediging. Starbucks draait zo ongeveer op onze boeren.’ Op haar arm staat een walmend koffiekannetje getatoeëerd.
De Braziliaanse vereniging voor speciale (kwaliteits)koffie BSCA meldt in een recent rapport dat in augustus de export naar de VS met 70 procent is teruggelopen. De gevolgen zijn (nog) hogere prijzen in de VS en – een voordeel voor de Braziliaanse consument – een goedkoper kopje koffie in Brazilië. In het Amerikaanse Congres is intussen een zeldzame samenwerking tot stand gekomen tussen Democraten en Republikeinen om een uitzondering te bedingen voor Braziliaanse koffie.
Maar misschien is dat initiatief niet nodig. Want nadat Trump en Lula elkaar afgelopen week kort hadden gesproken in de wandelgangen van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York, spraken de twee leiders af om elkaar binnenkort te ontmoeten, mogelijk in een derde land. ‘I like him’, zei Trump na dat moment in New York en sprak over een ‘geweldige chemie’. Het nieuws deed in een grote Braziliaanse krant een lid van het Bolsonaro-kamp verzuchten dat Lula de ‘koelbloedige’ winnaar was van de tarievenstrijd.
Een bestand tussen de twee leiders zou goed nieuws betekenen voor de Amerikaanse koffiedrinker en de Braziliaanse koffiesector, maar heeft waarschijnlijk geen grote invloed op de internationale koffieprijs. Die blijft voorlopig hoog, voorspelt koffieproducent Coutinho. ‘De wereld consumeert steeds meer koffie en het aantal plekken waar koffie groeit, blijft beperkt. Midden-Amerika, Brazilië, delen van Afrika, Vietnam.’ Ook hij verwijst naar de groeiende vraag in Azië, waarmee de wereldwijde interesse in koffie volgens hem sneller toeneemt dan het aanbod. ‘Een Aziatische groei van 1 procent is al enorm, er wonen daar heel veel mensen.’
Ondertussen hoopt hij op een snelle inwerkingtreding van het handelsakkoord tussen de Mercosur-landen (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay) en de Europese Unie, dat na een kwarteeuw van onderhandelen enkel nog wacht op goedkeuring van de Europese lidstaten en het Europees Parlement. ‘Protectionisme is altijd slecht voor de handel.’
Zijn vader, de oude Coutinho, serveert in een zaaltje naast het woonhuis warme pão de queijo, kaasbroodjes, en koffie van eigen bodem. Het huidige geopolitieke tumult hoort bij landen met presidentiële systemen, verzucht hij, waar de politiek met elk nieuw staatshoofd het roer radicaal omgooit. ‘Parlementaire democratieën zoals Nederland zijn stabieler’, oppert de oude boer gekleed in beige hoed en wit overhemd.
‘We hebben vorig jaar een moeilijk droog jaar gehad’, zegt hij. ‘Maar de hoge prijs compenseert.’ Klimaatverandering bedreigt de koffieplant, weet hij, ook al beweert zijn zoon dat de regenval de afgelopen decennia in Brasília gemiddeld gelijk is gebleven. ‘We kunnen er niet omheen’, zegt senior, ‘het gebeurt.’ De stijgende temperatuur gaat de koffieproductie vaker parten spelen, voorspelt hij. ‘Volgens onderzoeken behoort koffie tot de kwetsbaarste gewassen.’
Coutinho junior noemt nog een risico voor de koffiesector: de nazaten van de vele kleine koffieboeren die samen goed zijn voor een groot deel van de wereldwijde koffieproductie hebben andere ambities. Dat probleem doemt ook op voor Café Minelis. De drie kinderen van boer Coutinho werken weliswaar parttime voor het familiebedrijf, maar zijn kleinkinderen tonen nog geen interesse. ‘De jongeren willen niet meer op het land werken.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant