In tal van landen werd deze weken gedemonstreerd. Maar wat in Marokko en Madagaskar gebeurt is iets anders dan de rellen op het Malieveld, laat Beatrice de Graaf zien.
In het zwart gekleed trokken ze naar de hoofdstad, verzamelden zich op een veld, zwaaiden met vlaggen en zongen het nationale volkslied. Al snel werden ze uit elkaar gedreven door politie-eenheden, eerst met traangas, daarna met rubberen kogels en erger. Naar verluidt kwamen 22 demonstranten daarbij om het leven.
Dit was niet op het Malieveld, maar in Antananarivo, de hoofdstad van het Afrikaanse eiland Madagaskar. Daar hielden de zogeheten Gen Z-protesten drie dagen aan, waarna president Rajoelina maandag zei de regering te ontbinden en verkiezingen uit te schrijven.
Waar we hier met z’n allen verbijsterd afwachtten totdat onze ministers eindelijk toegaven dat het protest geen uit de hand gelopen relfeestje was maar een extreemrechtse manifestatie, vonden elders ter wereld dit weekend eveneens grote protesten plaats. In Marokko, Peru, Nepal, Madagaskar en eerder al in Kenia, Servië, Sri Lanka en Bangladesh trokken jongeren massaal de straat op. Niet omdat ze lekker wilden rellen, boos waren op ‘migranten’, of bang waren voor verlies van hun status en ‘cultuur’. Nee, hun doel was existentieel: ze eisten hun plek op in een land waar corrupte elites de dienst uitmaken en het heersende regime de deuren van beleid en bestuur potdicht houdt voor iedereen die niet lid is van hun clan.
Unicef publiceerde eerder dit jaar al een uitvoerig rapport over de toename van jongerenprotesten wereldwijd, Youth, Protests and the Polycrisis getiteld. De auteurs stellen dat het niveau van jongerenprotesten in geen decennia zo hoog is geweest. En dat de demonstrerende jongeren ook echt iets hebben om tegen te weer te lopen: stijgende voedselprijzen, gebrek aan goede banen, toenemende verpaupering in de steden en vooral ook een toenemende frustratie over de falende slagkracht van hun regimes. Maar niet alleen in autoritair geregeerde landen zijn jongeren het zat dat hun regeringen ‘niet leveren’.
De Open Society Barometer, getiteld Can Democracy Deliver, concludeerde op basis van een onderzoek in dertig landen dat nog maar 57 procent van de 18- tot 35-jarigen de voorkeur gaf aan de democratie boven andere regeringsvormen (voor de mensen boven 55 was dat 71 procent). Want die democratische of semi-democratische systemen leveren immers niet meer wat de nieuwe generatie wil en nodig heeft: ze schieten tekort op het gebied van werk en economie, gelijkheid en participatie, klimaat en duurzaamheid, en ja, ook op het vlak van internationaal recht (Israël en Gaza) is de internationale orde allang piepend en krakend tot stilstand gekomen.
Zijn we dan inderdaad zoals Unicef beweert in een nieuwe, ongekende situatie beland? Nee natuurlijk niet. De Bijbel schreef al, bij monde van de profeet Joël, over „zonen en dochters die zullen profeteren”, over „jongeren die visioenen zullen zien”. En dat was ergens in de negende eeuw voor Christus. Het zijn natuurlijk bij uitstek de jongeren die protesteren, omdat hun toekomst voor hun ogen wordt gekaapt, dan wel bedorven en onleefbaar gemaakt door de heersende klasse. En het zijn de oude gardes die in plaats van te hervormen en vernieuwen, zich vastklampen aan verworvenheden en eigen zekerheden. Op zich is dat van alle tijden. Als we even één generatie teruggaan in de tijd, komen we uit bij de grote demonstraties tegen de atoombewapening, in 1981 en 1983. Of de krakersrellen in 1980 en de Nieuwmarktrellen van 1975. Destijds ging het niet over extra geld voor Oekraïne of de bouw van meer koopwoningen voor starters. Het ging over het voorkomen van een atoomoorlog. En over de afbreuk van een buurt ten behoeve van een metro, in een situatie waarin er amper huurwoningen waren voor de nieuwe generatie (de boomers van nu). De vraag is alleen elke keer weer, wat doen de regeringen waartegen de jongeren te hoop lopen?
In de jaren zestig, zeventig en tachtig luisterden ze (of werden daartoe gedwongen). Daardoor leverden de protesten eind jaren zestig echt wat op: inspraak, nieuwe partijen en vrouwenrechten, om maar iets te noemen.
Nu ligt dat anders. Want de regering luistert wel, maar naar de verkeerde groepen. Want bij de protesten in Marokko, Nepal, etc. ging het om grote aantallen jongeren. Bij de rellen op het Malieveld gaat het om veel minder mensen, die gemiddeld veel ouder zijn. Die laatste zijn namelijk qua sociologische opbouw vergelijkbaar met protesten tegen azc’s in Duitsland, Frankrijk of Engeland, of met protesten tegen coronamaatregelen in de jaren 2020-2023. Dat zijn protesten waarbij meer oudere dan jongere mensen meedoen. Uit een onderzoek naar de Querdenker-protesten in Duitsland en Zwitserland bleek dat minder dan 10 procent van de deelnemers jonger was dan 30 en dat de gemiddelde leeftijd lag bij 50 jaar.
Joël uit de Bijbel (Joël 3:1) wist het al: de ouderen zullen dromen dromen. Je zou kunnen zeggen, ze kijken terug. Want het gaat de demonstranten van deze rellen om wat de Duitsers zo mooi aanduiden als Besitzstandswahrung. De protesten zijn niet gericht op vooruitgang en meer inspraak. Maar juist op het verdedigen van de eigen verworvenheden tegen nieuwkomers en vermeende indringers. Of het nu om migratie gaat of om hypotheekrenteaftrek, de proteststem van deze veelal oudere demonstranten (en laat u niet verblinden door een aantal zichtbare jongeren, de cijfers laten zien dat de Malievelddemonstranten gemiddeld helemaal niet zo jong waren) van nu wordt gemotiveerd door een conservatieve, achterwaartse verdediging van hun eigen Besitzstand. Dat ‘mensen van kleur zich zich daardoor bedreigd voelen’, doet er niet toe. Als hun ‘waarden, veiligheid en tradities’ maar bovenaan staan, aldus de website van ElsRechts, de organisator van de Malievelddemonstratie.
Maar als de geschiedenis ons iets leert, is het dat onze democratische samenlevingen bevochten én gevormd zijn door jonge demonstranten. Voordat die zich van de democratie afkeren, is het zaak naar hen te luisteren, of ze nu op de A12 zitten, in het rood gekleed gaan of protesteren tegen bezuinigingen in het onderwijs. Je oren laten hangen en ‘begrip’ uitspreken voor de ‘frustraties’ van een handjevol oude demonstranten (die misschien wel de echte minderheid vormen) is zwemmen tegen de stroom van de tijd in. De vraag is simpel: luisteren we naar de oude demonstranten en hun angstdromen, of naar de jonge met hun visioenen?
Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen in Utrecht.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC