We zien onszelf graag als rationele individuen die een weloverwogen stem uitbrengen. In werkelijkheid sturen sociale psychologie en groepsdynamieken ons grotendeels. Het gevaar zit niet zozeer in dát we zo denken, maar dat we dit negeren.
Nederland gaat op 29 oktober opnieuw naar de stembus. Partijleiders discussiëren over (de details van) wonen, zorg, klimaat en migratie. Hun verkiezingsprogramma’s zijn tientallen pagina’s lang. De ongemakkelijke waarheid is echter dat de meesten van ons die niet lezen. En zelfs áls we dat al doen, zijn het meestal niet beleidsplannen die onze stem bepalen. De psychologie laat zien dat er iets anders meespeelt: we stemmen met onze identiteit.
Hanna Szekeres is onderzoeker politieke psychologie aan de Universiteit van Amsterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Mensen stemmen zelden als volledig onafhankelijke individuen. Onze politieke keuzes hangen samen met de groepen waartoe we behoren – onze leeftijd, opleiding, religie, regio of zelfs levensstijl. Een jonge, hoogopgeleide Amsterdammer voelt zich eerder aangetrokken tot GroenLinks-PvdA of D66; een boer uit Drenthe vindt eerder aansluiting bij de BBB; iemand uit een christelijke religieuze gemeenschap voelt zich vaak vertegenwoordigd door de ChristenUnie of de SGP. Onze sociale identiteit fungeert als een kompas dat duidt waar ‘mensen zoals ik’ thuishoren op het politiek spectrum.
Dat is niet irrationeel. Politiek is ingewikkeld en dus zoeken we houvast bij de groepen waarmee we ons identificeren. Maar identiteit doet meer dan ons in een kamp plaatsen; het bepaalt ook hoe we ons voelen.
Wanneer een groep, gebaseerd rondom een bepaalde identiteit, zich bedreigd voelt, kunnen de emoties hoog oplopen. Boeren horen dat strengere klimaatregels hun bestaan in gevaar brengen en reageren met woede. Burgers vrezen dat migratie de Nederlandse cultuur aantast en voelen angst. Huurders horen dat hun kinderen waarschijnlijk nooit een huis kunnen kopen en ervaren frustratie.
Politieke campagnes weten hoe krachtig die emoties zijn. Ze beloven niet alleen nieuwe voordelen, maar ze waarschuwen vooral voor wat we kunnen kwijtraken. Psychologen noemen dit verliesaversie (ook wel loss aversion): 100 euro verliezen doet ons meer pijn, dan de vreugde die we krijgen als we 100 euro winnen.
Dit zie je overal terug in de Nederlandse verkiezingscampagnes. PVV, JA21 en FvD waarschuwen voor het verlies van cultuur en veiligheid. De BBB benadrukt dat boeren hun manier van leven dreigen te verliezen. GroenLinks-PvdA, D66, Volt en PvdD wijzen op het gevaar van een onleefbare planeet. De VVD presenteert zichzelf als de beschermer tegen het verlies van economische stabiliteit. Angst voor verlies motiveert ons sterker dan hoop op winst – daarom klinken campagnes vaak als waarschuwingen.
Identiteit bepaalt ook onze morele waarden; de maatstaven waarmee we goed en fout van elkaar onderscheiden. Onderzoek in de morele psychologie laat zien dat mensen verschillen in welke morele fundamenten ze belangrijk vinden. Sommigen leggen de nadruk op zorg en rechtvaardigheid, met oog voor kwetsbare groepen en gelijkheid. Anderen hechten meer waarde aan loyaliteit aan de eigen groep, autoriteit en respect voor orde en gezag, of zuiverheid – of dat nu religieuze tradities zijn of het beschermen van het milieu.
Daardoor kan hetzelfde vraagstuk door andere mensen totaal verschillend worden beleefd. Migratie kan worden gezien als een kwestie van zorg wanneer je vluchtelingen helpt, of als loyaliteit en autoriteit wanneer je de Nederlandse cultuur en wetten wil beschermen. Klimaatbeleid kan worden begrepen als zorg en rechtvaardigheid wanneer je recht wil doen aan toekomstige generaties, of als rechtvaardigheid en loyaliteit voor wie boeren niet in de steek wil laten.
Politieke partijen spelen hier op in. Ze presenteren beleid niet neutraal, maar framen het in morele termen die bij hun achterban aansluiten. GroenLinks-PvdA presenteert klimaatverandering als een kwestie van zorg. De PVV ziet migratie in termen van loyaliteit en zuiverheid. De VVD benadrukt autoriteit en respect bij economie en veiligheid. De BBB doet een beroep op loyaliteit en rechtvaardigheid door boeren te verdedigen.
Omdat deze waarden nauw verbonden zijn met identiteit, voelen morele meningsverschillen diep persoonlijk. Compromis is dan niet zomaar een beleidsafspraak, maar kan voelen als verraad aan kernwaarden of zelfs de eigen identiteit. Dat verklaart mede waarom coalitievorming in Nederland steeds moeilijker wordt.
Tegen de tijd dat we in het stemhokje staan, zijn onze keuzes al gefilterd door mentale snelkoppelingen, gebaseerd op onze identiteiten. Verkiezingen zijn overweldigend: er is een stortvloed aan informatie, tientallen partijen, eindeloze debatten en honderden pagina’s beleid. Ons brein verwerkt dat door snelle oordelen te maken.
We zoeken informatie die bevestigt wat we al geloven. Een PVV-stemmer die door sociale media scrolt, ziet en deelt vooral berichten over problemen rond migratie. Een GroenLinks-stemmer klikt eerder op verhalen over klimaat, ongelijkheid of Gaza. Beide voelen zich gesterkt in hun wereldbeeld, maar leven in heel verschillende informatiewerelden. Dat geldt ook voor mediakeuzes: De Telegraaf benadrukt vaak migratie of criminaliteit, terwijl De Correspondent diepgravende stukken brengt over klimaat en sociale rechtvaardigheid. Elke lezer krijgt zo bevestiging dat hij of zij gelijk heeft.
We geven ook meer gewicht aan onderwerpen die de krantenkoppen domineren dan aan thema’s die ons dagelijks leven net zo goed of (zelfs nog) meer raken. Zo krijgen migratie en wonen constant aandacht terwijl pensioenen en de zorg, die toch bepalend zijn voor het welzijn van miljoenen, veel minder in beeld komen. Internationaal zie je hetzelfde patroon. De oorlog in Oekraïne heeft directe gevolgen voor Nederlandse veiligheid en energievoorziening, maar het debat wordt vaak gedomineerd door de oorlog in Gaza. Dat is de availability bias in actie: dat wat zichtbaar en emotioneel geladen is, voelt urgenter dan dingen die misschien grotere gevolgen voor ons hebben.
We onthouden daarnaast negatieve verhalen vaak langer dan positieve. De toeslagenaffaire staat nog altijd scherp op het netvlies, terwijl geslaagde hervormingen snel vervagen. Het recente, tragische overlijden van de 17-jarige Lisa kreeg eveneens enorme aandacht, deels omdat het raakt aan zorgen over vrouwenveiligheid en migratiebeleid: emoties die in verkiezingstijd snel oplaaien. Maar we zien doorgaans niet hoe vaak zulke tragedies níét gebeuren. De overgrote meerderheid van migranten pleegt geen geweld tegen vrouwen; de meeste avonden lopen mensen veilig naar huis. Sterker nog, de cijfers laten zien dat straatcriminaliteit en woninginbraken de afgelopen tien jaar juist zijn gedaald.
We zien onszelf graag als rationele burgers die verkiezingsprogramma’s en in het verleden behaalde resultaten zorgvuldig vergelijken. In werkelijkheid worden onze stemmen gestuurd door identiteit, emoties, morele waarden en mentale snelkoppelingen. Dat maakt ons niet irrationeel, het maakt ons menselijk. Het gevaar zit er niet in dát we zo denken, maar in het negeren ervan.
Dus voordat je het stemhokje in gaat, is het misschien de moeite waard om te vragen: steun ik deze partij vanwege hun plannen? Of omdat ‘mensen zoals ik’ dat nou eenmaal doen? Drijft angst voor verlies me? Of hoop op vooruitgang? Welke morele bril gebruik ik – en zijn er andere waarden die ik over het hoofd zie?
De Nederlandse democratie draait niet alleen om de ideeën van partijen, maar ook om de manier waarop burgers hun keuze maken. Inzicht in de psychologie achter ons stemgedrag, is een eerste stap om niet alleen met ons gevoel, maar ook met meer reflectie te stemmen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant