De erbarmelijke toestand waarin de VVD verzeild is geraakt – vier weken voor de verkiezingen lijkt de partij af te stevenen op de (bijna) slechtste uitslag ooit in haar bestaan – is niet slechts een crisis van partijleider Yesilgöz. Het is zelfs geen crisis van alleen haar partij. De nakende VVD-crisis raakt heel Nederland. Als de VVD straks electoraal wordt vernederd en geen geloofwaardige regeringspartner meer kan zijn, komt de bestuurbaarheid van het land in het geding.
Op het eerste gezicht lijkt het gezond als een partij, die sinds het kabinet-Den Uyl (1973-1977) maar liefst 70 procent van de tijd heeft (mee)geregeerd en zodoende afgelopen halve eeuw meer dan CDA (60 procent) of PvdA (45 procent) haar stempel op Nederland heeft gezet, bij zichzelf te rade gaat. Yesilgöz hoeft zich niet eenzaam te voelen, mocht ze 30 oktober op zoek moeten naar een functie elders. Lotgenoten als PvdA’ers Melkert (2002), Asscher (2017) en Ploumen (2021) of CDA’ers Brinkman (1994), Verhagen (2012), Van Haersma Buma (2012) en Hoekstra (2023) moesten ook hun gifbekers leegdrinken, al hebben sommigen nog steeds niet verwerkt dat ze ooit de mist in gingen.
Net als PvdA en CDA indertijd heeft ook VVD de crisis over zichzelf afgeroepen. Ex-campagnemanager Mark Thiessen legde recent in EW uit waar het aan schort. Tot Yesilgöz was ze „als rechtsbuiten” een „poortwachter” die radicaal-rechts buiten de deur hield, zoals de PvdA altijd deed met de communisten. Nu is de partij een „veerpontje heen en weer zonder thuishaven”.
De VVD is zodoende „overbodig” geworden, aldus Thiessen. Ware het niet dat de VVD ook in haar verval niet is uitgespeeld. Een meerderheidskabinet zonder de VVD wordt bijvoorbeeld een helse klus. Volgens de hoogste prognoses van Peilingwijzer zouden PvdA, CDA, D66, CU en Volt niet meer dan 75 zetels halen. PVV, JA21, BBB, FVD en SGP komen gevijven bij een topscore niet verder dan 61 zetels.
Deze dreigende impasse is niet louter cijfermatig. Omdat alle partijen rechts van de VVD openlijk morrelen aan de scheiding der machten – de Raad van State is niet hun enige kop van Jut – is nu het fundament van ons parlementair democratische bestel aan de orde. De belangrijkste tegenstelling is namelijk niet meer links tegen rechts, maar „democratisch versus antidemocratisch”, zoals Thiessen en voormalig VVD-fractievoorzitter Dijkhoff het deze zomer diagnosticeerden.
De VVD wordt precies op dit principiële breukvlak verscheurd. Niet zozeer formeel – het nieuwe verkiezingsprogramma is nog steeds liberaal – als wel electoraal. Zo blijkt uit een enquête van De Hond naar de vraag welke kiezers de huidige positie van de Raad van State nog steunen, dat de scheidslijn precies tussen CDA en VVD doorloopt.
Dat de VVD electoraal niet meer een vanzelfsprekende steunpilaar van het oude beproefde bestel is, is niet alleen de huidige partijleider euvel te duiden. De electorale ramp die Yesilgöz heeft ontketend door in 2023 de Brutus van Rutte te zijn, mag het verdiende loon lijken voor een partij die sinds Rietkerk (1978) en Bolkestein (1990) collectief te lui is gebleven voor ander denkwerk dan gekonkel over haar leiders. Op de keper beschouwd overstijgt de chaos in en rond de VVD de competentie van Yesilgöz ruimschoots.
De VVD heeft zeker een personeelsprobleem, maar bevindt zich ook op een principiële tweesprong. Welke kant kiest de VVD als het er na 29 oktober op aankomt? Onttrekt ze zich navelstarend aan welke verantwoordelijkheid dan ook, gaat ze door de knieën voor brekers van het bestel of offert ze zich op om de boel toch nog bij elkaar te houden?
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC