EU-top Hongarije blokkeert gesprekken over de toetreding van Oekraïne tot de EU. Om die blokkade te omzeilen, wordt een aanpassing van de procedure voorgesteld. Maar daar is premier Schoof faliekant tegen.
Demissionair premier Dick Schoof (derde van rechts) loopt met onder andere de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Belgische premier Bart De Wever over de rode loper naar het diner met het koninklijk echtpaar, na afloop van de besprekingen.
“Shortcuts”, daar houdt Dick Schoof niet van, zegt hij. Niet als het om de rechtsstaat gaat. Hij staat op de rode loper in Kopenhagen die alle regeringsleiders passeren op weg naar de EU-top die binnen plaatsvindt. Veel van zijn collega’s lopen de camera’s en microfoons straal voorbij. Schoof niet. „Dit gaat om de fundamentals”, zegt hij beslist.
De demissionaire Nederlandse premier heeft iets uit te leggen. Een groep EU-landen wil de vastgelopen kandidatuur van Oekraïne om lid te worden van de unie vlottrekken, nu Hongarije dat proces in zijn eentje blijft blokkeren. Maar Nederland is tegen, waardoor Schoof zich ineens in een select gezelschap bevindt dat samen optrekt met de Hongaarse premier Viktor Orbán – en zich daarbij ook nog beroept op de rechtsstaat. Wat is hier gebeurd?
Bron van de twist is een poging van EU-president António Costa om het Oekraïense toetredingsproces te versnellen. Dat zit muurvast. Een lidmaatschap voor Oekraïne is nog heel ver weg, maar nu kunnen zelfs de eerste onderhandelingen formeel niet van start gaan.
Orbán blokkeert de start van die gesprekken met een veto, ook al hebben 26 van de 27 EU-landen er hun goedkeuring voor gegeven. Dat is mogelijk omdat alle stappen in het toetredingsproces unanimiteit vereisen: van het openen en sluiten van onderhandelingen, steeds voor een setje nieuwe hoofdstukken (een cluster), tot uiteindelijk het lidmaatschap zelf.
Costa wil die impasse doorbreken. Bij de meeste stappen naar toetreding blijft unanieme steun vereist, is zijn voorstel, maar niet voor het openen van elke nieuwe onderhandelingsronde. Daar zou een gekwalificeerde meerderheid volstaan – steun van minstens 55 procent van de EU-lidstaten (15 landen), die samen 65 procent van de Europese bevolking vertegenwoordigen.
Voorstanders wijzen erop dat Oekraïne al lang aan de voorwaarden voldoet. Orbán, zeggen zij, bedrijft met zijn veto pure politiek, terwijl de regering in Kyiv en de Oekraïense bevolking gedemoraliseerd raken over het uitblijven van een beloning voor de vooruitgang.
„Als kandidaat-landen hun beloften nakomen, zoals Oekraïne doet, moeten we een manier vinden om dat van onze kant ook te doen”, zegt een EU-functionaris die het voorstel een warm hart toedraagt.
Costa’s plan kan bij veel regeringsleiders en staatshoofden op steun rekenen, zo valt in Kopenhagen te merken. Niet bij Schoof. Als in dit precaire proces de unanimiteit op de helling gaat, vindt de premier, is het einde zoek. Helemaal omdat de eerste ronde gaat over de rechtsstaat, zegt de premier. „Daar hoort unanimiteit bij.”
Nederland behoort in discussies over uitbreiding van de EU of het Schengengebied steevast tot de landen die als laatste instemmen met elke trede op de toetredingsladder. Maar in de twijfels over aanpassing van procedures staat Schoof niet alleen.
Lidstaten die moeite hebben met de kandidatuur van bepaalde landen delen die. Zoals Bulgarije dat met argusogen kijkt naar toetreding van Noord-Macedonië, en Cyprus, dat de (onwaarschijnlijke) kandidatuur van Turkije uit alle macht blokkeert. Ook zij zouden kritisch zijn over het voorstel van Costa. „Je moet niet halverwege het spel de spelregels aanpassen”, zegt een ervaren diplomaat.
De regels van het spel worden al niet gerespecteerd door Hongarije, aldus een geërgerde diplomaat uit een EU-land dat het voorstel juist wel ziet zitten. „Zo zijn veto’s niet bedoeld”, vervolgt deze diplomaat. „Dat Orbán dit plan van Costa niet ziet zitten, dat begrijp ik, maar dat een land als Nederland dwars blijft liggen kan ik me maar moeilijk voorstellen. Je kunt nog altijd met één veto alles tegenhouden bij het einde van elke gespreksronde. Doe dat dan.”
Makkelijk is het niet: ook het aanpassen van de regels vereist unanimiteit. In de tussentijd hebben Oekraïne en de Europese Commissie een andere omweg gevonden. Formeel mogen de onderhandelingen niet begonnen zijn, EU-ambtenaren en Oekraïense regeringsbeambten weten precies wat er voor elke stap moet gebeuren en maken al vaart met een deel van de hervormingen.
Deze sluiproute valt niet te blokkeren, al zal het formele proces ooit toch echt moeten beginnen om Oekraïne toe te laten treden. „Het toetredingsproces is alsof je een scholier van toets naar toets begeleidt naar het eindexamen”, zegt een diplomaat over deze strategie. „Wat wij nu doen, is Oekraïne huiswerkbegeleiding geven.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC