Foto van omstreeks 1955. Foto Getty Images
Toename in wiegendood: ouders halen informatie vaker van sociale media dan van deskundigen, kopte NRC vorige week. Fors meer baby’s overlijden in slaap, experts waarschuwen voor ‘gevaarlijke adviezen op sociale media’, schreef ook de Volkskrant.
Wat hier eigenlijk werd gesuggereerd: influencers (vaak moeders) zijn de schuld van stijgende babysterfte. Gruwelijk. En ongegrond.
Na jaren van stabiliteit met 25 gevallen van wiegendood per jaar, steeg het aantal gevallen naar 36 in 2022, 41 in 2023 en 37 in 2024. Een tragische ontwikkeling die iedere ouder koude rillingen bezorgt.
Maar wat gebeurde er? Zonder bewijs werden momfluencers aangewezen als zondebok. De aanleiding: een onderzoek van Floortje Kanits, onderzoeker slaapveiligheid voor baby’s en wiegendoodpreventie bij Wageningen University & Research. Zij bekeek vijfhonderd Instagramfoto’s van baby’s in bedjes. Van de taferelen op die foto’s bleek nog geen 2 procent te voldoen aan de adviezen voor veilig slapen.
Maar wat zegt dat onderzoek nu echt over de toename van wiegendood? Mieke Cotterink, expert kinderveiligheid bij VeiligheidNL, benadrukte in beide kranten dat er geen oorzaken bekend zijn, alleen vermoedens. Toch werden de foto’s en de sterftecijfers in één adem genoemd. Dat impliceert een verband dat er niet is. Schoolvoorbeeld van schijncorrelatie.
Bovendien roept het onderzoek vragen op. Staan op de foto’s die werden bestudeerd daadwerkelijk slapende baby’s, of was het een ‘geposeerd’ kiekje? En zelfs áls de baby’s sliepen: waarom aannemen dat ouders Instagramfoto’s als slaapadvies zien? Zonder bewijs voor die aannames is de sprong naar influencers als oorzaak voor toegenomen wiegendood voorbarig. Overigens wordt bij wiegendood juist per definitie géén directe verstikking als doodsoorzaak vastgesteld. In het Engels heet het niet voor niets sudden infant death syndrome – plotselinge zuigelingendood – een onverklaard fenomeen.
Het mechanisme is herkenbaar. Toen de abortuscijfers stegen, kregen influencers óók de schuld; ze zouden natuurlijke anticonceptie promoten, met ongewenste zwangerschappen tot gevolg. Maar emeritus hoogleraar Trudy Dehue wees er eerder dit jaar in NRC al op dat er juist een opmerkelijke daling was in het aantal abortussen vanaf de zesde week na de bevruchting. De stijging in enkel de eerste zes weken is toe te schrijven aan de komst van een ultravroege zwangerschapstest in 2020. Vrouwen met een ongewenste bevruchting kunnen er daardoor flink vroeger bij zijn. Een onbedoeld gevolg is dat ook bevruchte eicellen die voorheen nog spontaan werden afgestoten, in geregistreerde abortussen veranderen, wat de absolute stijging met 27 procent verklaart. Vrouwen zijn juist voorzichtiger geworden.
Toch bleef het frame overeind – en lag de schuld bij vrouwen die online zichtbaar zijn. Zoals nu ook bij de wiegendoodcijfers. Een hele beroepsgroep wordt collectief verantwoordelijk gehouden voor complexe maatschappelijke problemen.
Natuurlijk: sociale media als primaire informatiebron is riskant. Er zijn absoluut influencers die desinformatie verspreiden. Maar het echte probleem is dat er een informatievacuüm bestaat. Officiële instanties schieten tekort in hun voorlichting. Ouders die doodmoe en radeloos hulp zoeken, vinden vooral meningen en kiekjes in plaats van betrouwbare handvatten.
Neem samen slapen met baby’s. Sanne Blauw liet bij De Correspondent zien dat het categorisch afraden van samen slapen juist gevaarlijk is. Ouders gaan dan namelijk zelf experimenteren, met baby’s tussen kussens of op banken, scenario’s die veel risicovoller zijn. De Britse afdeling van Unicef becijferde dat 90 procent van de sterfgevallen bij het samen slapen voorkomen had kunnen worden met simpele voorzorgsmaatregelen. Bijvoorbeeld: leg de baby op de rug, gebruik een stevig en strak opgemaakt matras, houd kussens en dekens uit de buurt, laat geen andere kinderen in het bed en slaap nooit samen na alcoholgebruik. Het VK en Noorwegen geven inmiddels voorlichting over het onderwerp; Nederland blijft steken in de richtlijn: ‘niet doen’.
Dit informatievacuüm is niet nieuw. Jarenlang werd hoge babysterfte tijdens de bevalling in Nederland toegeschreven aan thuisbevallingen, totdat onderzoek aantoonde dat de overdracht tussen de eerste- en tweedelijnszorg (zoals tussen de verloskundige en gynaecoloog) het probleem was. Toch blijft dat eerste, foutieve frame rondzingen. Zo gaat het nu weer: het idee dat samen slapen de oorzaak is van wiegendood, blijft waarschijnlijk hangen – en met name momfluencers krijgen de schuld.
Andere mogelijke oorzaken (verslapte alertheid na jaren stabiliteit, of simpelweg toeval in kleine aantallen) zijn te genuanceerd voor krantenkoppen. Ondertussen blijft dit onderbelicht: dat het risico op wiegendood in de kinderopvang 2,5 keer zo groot is, zoals ook uit het onderzoek bleek waarover de kranten schreven. Dáár zou het nieuws over moeten gaan.
De consequenties van dit schadelijke frame zijn reëel. Het leidt af van de werkelijke problemen: vrouwen willen meer keuzevrijheid in hun anticonceptie, ouders zijn uitgeput en missen praktische voorlichting over hoe ze veilig met hun kind kunnen slapen.
In plaats van succesvolle vrouwen weg te zetten als gevaar, moeten we ons afvragen: waarom moeten ouders in 2025 nog altijd gokken op veiligheid omdat ze geen toegang hebben tot duidelijke, wetenschappelijk onderbouwde informatie? Media en beleidsmakers moeten hun blik verleggen: niet naar de Instagramfoto, maar naar het structurele falen van onze voorlichting.
De schuld zoeken bij vrouwen die zichtbaar en succesvol zijn, is makkelijk. Maar de prijs betalen ouders. En hun kinderen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC