Westelijk halfrond Tussen de VS en Venezuela lopen de spanningen snel op. Donald Trump waarschuwt voor gewapend ingrijpen tegen „narcoterroristen” op land. In Venezuela worden burgers opgeroepen zich te melden voor volksmilities.
Een van de oorlogsschepen die de VS richting het Caraïbisch gebied voor de Venezolaanse kust hebben gedirigeerd. Fot Martin BERNETTI / AFP
Met een beetje snelle boot is het slechts een paar uur varen van het Venezolaanse vissersdorp San Juan de Unare naar het Caraïbische eilandstaatje Trinidad en Tobago. Al zeker twintig jaar gebruiken drugsbendes strandjes en havens aan dit afgelegen deel van de Caraïbische kust van Venezuela om wiet en cocaïne het land uit te smokkelen. Van de drie speedboten die de laatste zondag van augustus ’s nachts uitvoeren, zou er één nooit terugkeren. De twaalf meter lange flipper werd in de vroege ochtend van maandag 1 september getroffen door een raket, afgevuurd door een Amerikaanse drone of legerhelikopter.
Een dag later verspreidde de Amerikaanse regering-Trump triomfantelijk een korrelige zwart/wit-video van de raketinslag. Een grijze speedboot stampt – voortgestuwd door vier motoren en met grote pakken veronderstelde drugs en elf opvarenden aan boord – over donkere golven. Totdat een grote vuurbal de zee doet oplichten en de boot verandert in een brandend wrak.
De aanval was, voor zover bekend, de eerste keer sinds hun kortstondige invasie van Panama in 1989, dat de VS weer militair toesloegen in Latijns-Amerika. Het bleef daar niet bij. Op 15 september werd weer een uit Venezuela afkomstig bootje opgeblazen. En vier dagen later opnieuw, ditmaal tachtig zeemijl onder de zuidkust van de Dominicaanse Republiek. Tussendoor werd een Venezolaanse tonijnvissersboot een paar uur lang geënterd door de Amerikaanse marine.
Trump mag zich wereldwijd graag presenteren als vredesstichter. Maar naar zijn eigen westelijke halfrond slaat hij juist oorlogstaal uit. „Elke terroristische schurk die giftige drugs de Verenigde Staten van Amerika binnensmokkelt, moge gewaarschuwd zijn”, dreigde hij vorige week in zijn toespraak tot de Verenigde Naties. „We zullen je uit het leven blazen. We hebben geen andere keuze.”
Trumps militaire bemoeienis met de Caraïben begon half augustus, toen zijn minister van Defensie drie torpedobootjagers, een kruiser, drie amfibische aanvalsschepen en een nucleair aangedreven onderzeeër richting de internationale wateren bij Venezuela dirigeerde. Volgens Was-hington wemelt het van de „narcoterroristen” die met hun bootjes drugs naar de VS vervoeren, waarmee ze „een onmiddellijke bedreiging van het vaderland” vormen.
Hoe moet de oorlogstaal van de Amerikaanse regering geduid worden?
Het verklaarde doel van de Amerikaanse militaire aanwezigheid voor de kust van Venezuela is de strijd tegen drugssmokkelaars. Volgens de regering-Trump staat de autocratische president Maduro aan het hoofd van een criminele organisatie, het zogenoemde Zonnenkartel. Hoewel vaststaat dat de top van zijn oorsprong socialistische regime zich deels bedruipt met de smokkel in cocaïne (en goud) is dit zeker niet de belangrijkste inkomstenbron van de officierskaste rond Maduro. Washington noemt de president niettemin een drugsbaron en looft 50 miljoen dollar uit voor de tip die leidt tot zijn aanhouding.
De Venezolaanse leider Nicolás Maduro spreekt zijn bevolking toe op televisie. Foto Foto Miguel Gutierrez/EPA
Ook wijst Trump graag op de rol van Tren de Aragua binnen de drugshandel. Deze in een gevangenis in Venezuela ontstane misdaadorganisatie is ook actief in de VS, waar Trump haar heeft aangemerkt als buitenlandse terreurgroep. Hoewel Tren de Aragua de afgelopen jaren snel aan criminele invloed wint in de Amerika’s, staat ze niet zozeer bekend als narcokartel. Ze heeft zich vooral gespecialiseerd in mensenhandel en prostitutie.
Venezuela is bovendien lang niet het belangrijkste doorvoerland voor cocaïne, heroïne en fentanyl. Deze drugs veroorzaken de meeste van de jaarlijks honderdduizend overdosisdoden, die de regering-Trump vaak noemt als casus belli voor het huidige militaire ingrijpen. Slechts een heel klein deel van de drugs bereikt de VS via de Caraïbische route. Cocaïne wordt doorgaans via Zuid-Amerikaanse havens aan de Pacifische kust uitgevoerd of met vliegtuigjes, en gaat vervolgens over land via Midden-Amerika en Mexico naar de VS. Fentanyl en heroïne zijn vooral het exportproduct van Mexicaanse kartels.
De drugssmokkel over zee vanuit Venezuela is na de drie dodelijke raketaanvallen compleet stilgevallen, pochte Trump vorige week bij de VN. Geen Venezolaanse visser zou nog durven uitvaren, grapte zijn vicepresident JD Vance al: „Ik zou daar maar even niet gaan vissen.”
De Amerikanen voeren sinds ruim een halve eeuw hun ‘War on Drugs’, zonder veel succes. Trump kiest nu voor escalatie door tactieken toe te passen die de VS kennen uit hun na 11 september ontketende ‘War on Terror’. En net als zijn voorgangers Barack Obama en George Bush jr. rekt Trump daarbij de juridische grenzen ver op. Onder de War Powers Resolution van 1973 kan een president zonder instemming van het Congres geen oorlog beginnen of hij moet 48 uur na een aanval de volksvertegenwoordiging alsnog toestemming vragen. Beide heeft Trump nagelaten.
Zijn regering stelt namelijk dat de VS tegen „narcoterroristen” vechten, nu Trump eerder dit jaar meerdere Latijns-Amerikaanse drugskartels heeft bestempeld tot „buitenlandse terreurorganisaties”. Mensenrechtenorganisaties en juridische experts zijn sceptisch over die redenering. Zelfs als met de opgeblazen bootjes daadwerkelijk drugs werden vervoerd – wat niet onafhankelijk geverifieerd kan worden – zijn de gedode opvarenden, volgens hen, slachtoffer van buitenrechtelijke executies.
„Het probleem van drugs die de VS binnenkomen is geen gewapend conflict en Amerikaanse functionarissen kunnen hun plicht om de mensenrechten te erkennen niet omzeilen door anders te beweren”, stelde Human Rights Watch vorige maand in een kritisch rapport. In het schemergebied dat de VS creëren, is het sterk de vraag waar de Venezolaanse staat of nabestaanden van de geliquideerde opvarenden juridisch verhaal zouden moeten halen.
Trumps wapengekletter in de Caraïben lijkt ook een binnenlands publiek te moeten intimideren. Sinds de politiek-economische ineenstorting van Venezuela vanaf 2015 verlieten zeker 7 miljoen Venozolanen het land. Circa een vijfde van hen belandde in de VS, soms met een asielvisum, vaker door eerst clandestien de grens over te steken. Als presidentskandidaat zette Trump Venezolanen graag weg als nóg crimineler dan andere immigrantengroepen.
Trump schaart immigranten – met of zonder verblijfspapieren, met of zonder strafblad – onder de enemy within. Ook in zijn onheilspellende speech, dinsdag voor honderden generaals in Virginia, waarschuwde hij weer veelvuldig voor deze vermeende ‘binnenlandse vijand’. Trump maande zijn militaire top dat ook de VS zelf verdedigd moeten worden, waarbij „gevaarlijke steden” kunnen dienen als „oefenterrein”. Het Witte Huis dreigt al weken om gardisten te mobiliseren in door Democraten bestuurde steden, met veel criminaliteit of protesten tegen de vreemdelingenpolitie ICE.
Om zijn belofte van „massadeportaties” in te lossen, deed hij in maart een beroep op de Alien Enemies Act uit 1798. Hij stofte deze archaïsche oorlogswet af door te stellen dat de VS doelwit was van „een invasie” door leden van Tren de Aragua. Elke Venezolaan ouder dan 14 mocht daarom spoorslags worden uitgezet. Een rechter verwierp die redenering: er is geen sprake van een invasie en de VS zijn niet in oorlog met Venezuela.
Dat laatste zou veranderen als de VS het conflict met het Maduro-regime verder op de spits drijven. De vloot in de Caraïbische Zee en de tien F-35-straaljagers in de Amerikaanse vrijstaat Puerto Rico vormen een te bescheiden troepenmacht voor een heuse invasie of een militaire onthoofding van het regime. Maar de VS zouden een volgende stap kunnen zetten door de „narcoterroristen” ook op land aan te vallen. Anonieme bronnen van NBC News meldden dit weekend dat dit een serieuze optie is. Dinsdag bevestigde Trump dat de VS ook „kijken naar kartels die over land komen”.
In Latijns-Amerika en de Caraïben wordt steeds luider de vraag gesteld of Washington aanstuurt op de val van het regime van Maduro. Linkse regeringen in de regio zien al een terugkeer naar de Koude Oorlog, waarin de VS het halfrond tot hun invloedssfeer rekenden – inclusief militaire interventies en georkestreerde staatsgrepen.
De VS hebben wegens de opgelopen spanningen met Venezuela ook tien F-35-straaljagers op Puerto Rico gestationeerd. Foto Ricardo Arduengo/Reuters
In zijn eerste termijn (2017-’21) voerde Trump een „maximale pressiecampagne” tegen Caracas. Sancties werden opgeschroefd en toen Maduro via stembusfraude een nieuwe termijn voor zichzelf regelde, erkenden de VS net als andere westerse landen zijn uitdager, oppositieleider Juan Guaidó als legitieme leider. Eind april 2019 leidde hij een mislukte staatsgreep, waar Washington op de achtergrond de regie leek te hebben gehad. Toenmalig senator Marco Rubio van Florida, zoon van Cubaanse ballingen, was een belangrijke gangmaker achter deze putsch.
Ook de escalatie van de laatste weken zou vooral het werk zijn van Rubio, nu minister van Buitenlandse Zaken. Hij lijkt vastberaden de electorale ruk naar rechts die het continent de afgelopen jaren maakte te bespoedigen. Zo schiet Washington radicaal-rechtse bondgenoten als de veroordeelde ex-president Bolsonaro (in juridische problemen) en de Argentijnse president Milei (in financiële problemen) te hulp, terwijl linkse regeringen juist onder druk worden gezet. De regeringen van president Gustavo Petro van Colombia en de autocratische sandinistenleider Daniel Ortega in Nicaragua, kregen vorige maand bijvoorbeeld nieuwe strafmaatregelen opgelegd. Het argument was dat ze niet genoeg doen tegen drugscriminaliteit.
Petro werd sinds de omstreden en volgens velen onrechtmatige herverkiezing van Maduro, vorig jaar, juist steeds kritischer over het buurland. Maar de Amerikaanse aanval veroordeelde hij als een moordaanslag. „Al tientallen jaren vangen we burgers die drugs vervoeren, zonder ze te doden. Bovendien waren dit niet de grote drugshandelaren maar juist heel arme jongeren uit het Caribisch gebied en de Stille Oceaan-regio.”
Nagenoeg elk land in de regio kampt met drugscriminaliteit en andere regeringen juichen de Amerikaanse inmenging juist toe. Meest uitgesproken is de premier van Trinidad en Tobago, Kamla Persad-Bissessar, die zei dat „alle drugshandelaren met geweld gedood moeten worden.”
Meehelpen aan de antidrugsstrijd is een manier om in het gevlei te komen bij de VS. Zo bood de Ecuadoriaanse president Noboa de Amerikanen recent weer toegang tot de marinebasis van Manta, waar ze eerder door een linkse voorganger waren weggestuurd. De autoritaire Salvadoraanse president Bukele kan niet meer stuk bij Washington, sinds hij zijn beruchte megagevangenis Cecot openstelde voor mensen die de VS heeft uitgezet.
Ondanks alle wederzijdse krijgsretoriek blijven Venezuela en de VS op andere vlakken samenwerken. Eerder dit jaar versoepelden de VS juist hun oliesancties tegen Venezuela. De Amerikaanse petroreus Chevron mocht weer ruwe olie exporteren uit het Zuid-Amerikaanse land. Terwijl de marineschepen zuidwaarts opstomen, varen olietankers naar raffinaderijen aan de Golfkust van Texas. Ook wist Trumps speciale gezant Ric Grenell in Venezuela gevangen Amerikaanse staatsburgers vrij te praten en werkt Caracas mee met de uitzetting van Venezolanen.
Achter de schermen zou nog steeds contact zijn. Zo bood Maduro aan te helpen bij jacht op de leiders van Tren de Aragua, meldde persbureau Bloomberg vrijdag op basis van een kopie van een brief van Maduro aan Trump. Naar zijn bevolking toe hoopt de impopulaire Venezolaanse leider juist te profiteren van wat hij noemt de „Yankee-agressie”. Maduro probeert het nationalistisch sentiment aan te wakkeren en roept burgers op „het vaderland te verdedigen” door zich te melden bij volksmilities. Om Venezolanen hiervoor te motiveren worden met AI gecreëerde filmpjes verspreid van Simón Bolívar, de grote bevrijder van Zuid-Amerika. „Vrijheid moet verdedigd worden met jouw stem en aanwezigheid. Ik ben er klaar voor”, zegt deze AI-versie van Bolívar bijvoorbeeld.
Venezolanen nemen eind augustus deel aan een door het regime georganiseerde betogingen tegen de VS. Foto Miguel Gutierrez/EPA
Volgens lokale bronnen is de animo hiervoor niet erg groot. Deze week zinspeelde Maduro op afkondiging van de noodtoestand, waaronder Venezolanen nog minder burgerlijke vrijheden zouden overhouden. Zoals Trump de marine-acties aanwendt voor binnenlands gewin, zou de externe dreiging ook Maduro’s interne positie kunnen verstevigen.
Toch is er weinig voor nodig zijn om deze situatie te laten escaleren. In de week na de eerste aanval op een bootje, vlogen Venezolaanse straaljagers binnen twee dagen tweemaal over een Amerikaanse marineschip. De Amerikanen hielden het hoofd koel. Maar een volgende keer „dat ze ons in gevaar brengen”, dreigde Trump, „zullen we ze neerschieten.”
Curaçao, dat zo’n zestig kilometer afstand van Venezuela ligt en waar de Nederlandse kustwacht er regelmatig op uit trekt om bootjes met illegalen en drugs te onderscheppen, wil niet meegesleept worden in het conflict tussen Maduro en Trump. Premier Gilmar Pisas probeert zich neutraal op te stellen. Curaçao wordt onder meer bevoorraad over zee vanuit Venezuela. Zo leggen fruithandelaren uit dat land hun bootjes aan bij de drijvende markt van Willemstad. Deze kleurrijke barkjes zijn duidelijk herkenbaar en varen nog steeds uit, ook omdat de Amerikanen meer oostwaarts actief zijn. Demissionair staatssecretaris Eddie van Marum (Koninkrijksrelaties, BBB) zei dinsdag in de Tweede Kamer dat er veel contact is tussen de ministeries van Defensie en Buitenlandse Zaken en het lokale bestuur van de ABC-eilanden, maar dat de opgelopen spanningen niet voor acute dreiging zorgen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC