Peter Middendorp is schrijver en columnist van de Volkskrant. Van zijn hand verschenen onder meer de romans Vertrouwd voordelig en Jij bent van mij.
Ik durfde al eens ronduit te beweren dat samenwerken met extreemrechts het stomste is wat politieke partijen kunnen doen, zeker als ze nog iets van zichzelf en de democratie willen overhouden. CDA, NSC en VVD deden het toch, en kozen zo met open ogen voor een strategie die volgens mij vanaf de Weimarrepubliek alleen maar averechts had gewerkt.
Zo, die zat. Maar was het ook waar? Achteraf twijfelde ik. Zoveel wist ik er niet vanaf, eerlijk gezegd. Was de vergelijking met de Weimarrepubliek, waar al een toekomst van Hitler en Holocaust doorheen schemerde, niet wat al te alarmistisch? Waarschuwen voor fascisme moet altijd heel voorzichtig gebeuren, dat weet iedereen. Voor je het weet gooi je olie op het vuur en heb je de hele polarisatie aangewakkerd.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
In de NRC van afgelopen weekend legde Daniel Ziblatt, de Amerikaanse wetenschapper en schrijver van onder meer How Democracies Die, heel precies uit hoe de vergelijkende vork van de Weimarrepubliek in de steel van tegenwoordig zit. Ik had wel een beetje gelijk, zo bleek. Zijn artikel leest bijna als een ondertiteling van onze tijd, zo vol als het ook staat met analogieën en gelijkenissen, waarvan ik er twee voor u heb uitgekozen.
In 1932 hadden Hitlers nazi’s de verkiezingen gewonnen en waren de middenpartijen er bekaaid vanaf gekomen. Wanhopig, schrijft Ziblatt, waren de conservatieven op zoek naar een stabiele meerderheidsregering, die de sociaaldemocraten en de communisten uitsloot. Het lukte niet. Allerlei premier-Schoof-achtige experimenten met kanseliers zonder parlementaire steun of een kiezersmandaat waren al mislukt. Wat nu?
Om uit de impasse te komen, deed de voormalige bondskanselier Franz von Papen een suggestie: bied Hitler het kanselierschap aan, maar – en hierin school zogenaamd het lumineuze van het plan – omring hem met conservatieve ministers om hem te controleren. ‘Maak je geen zorgen, collega’s’, zei Von Papen nog, toen de zaak eenmaal beklonken was. ‘Over twee maanden hebben we Hitler zo ver in het nauw gedreven dat hij gaat piepen!’
In 1933 diende kanselier Hitler zijn Machtigingswet in, die hem de macht zou geven voortaan per decreet te regeren en daarmee de democratie volgens Ziblatt ‘in de kern af te schaffen’. De sociaaldemocraten zouden tegenstemmen, maar ze waren met te weinig om de wet te kunnen tegenhouden. Dat zou alleen lukken als de Duitse Centrumpartij van de katholieke leider Ludwig Kaas zich er ook tegen zou keren.
Maar Kaas aarzelde. Hij was bang dat zijn partij het niet zou overleven als hij zich tegen Hitler zou verzetten; het geweld tegen politieke tegenstanders nam al toe. Volgens Ziblatt overtuigde Kaas zichzelf ervan dat ‘samenwerken binnen de nieuwe realiteit’ de beste optie was. ‘Verwerping van de wet’, zei hij, ‘zal resulteren in onaangename gevolgen voor onze partij.’ Zo werd de wet aangenomen en ‘de weg naar Hitlers dictatuur geëffend’.
Uiteraard wil ik niet beweren dat zich onder de rechtsextremisten van vandaag een nieuwe Hitler bevindt. Of dat er een nieuwe Holocaust op komst zou zijn. Natuurlijk niet. Ik zou niet eens durven zeggen dat we alweer helemaal terug zijn in de jaren dertig van de vorige eeuw. We hoeven niet bang te zijn dat de geschiedenis zich herhaalt. Maar voor de zekerheid smeet ik alle ondemocratische partijen wel zo snel mogelijk uit de democratie.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant