Column De welwillende burger heeft zich inmiddels te lang laten verleiden tot een reactieve rol, schrijft Maxim Februari.
Op 7 September 1789, kort na het begin van de Franse Revolutie, trokken eenentwintig revolutionaire Parijse vrouwen naar de Assemblée in Versailles om hun sieraden te doneren voor de goede zaak. Ze droegen simpele kleren, geen opsmuk, geen versierselen, alleen maar deugdzaamheid. Vraag niet wat je land voor jou kan doen, doe iets excentrieks voor het algemeen belang.
De sieraden brachten trouwens niet echt veel op, want de vrouwen kwamen uit arme kunstenaarskringen, maar het ging vooral om het idee. Al snel volgden ruimere donaties van de aristocratie en koning Louis XVI.
Sterker nog, iedereen deed mee, schreef het sociaal-democratisch tijdschrift De Nieuwe Tijd In 1897. „De vrouw der hallen gaf een deel van de centen door de verkoop van vis verdiend, de publieke vrouw wat minnespel haar opbracht, Olympe de Gouges haar juwelen, terwijl rijke bourgeois een groot deel van hun fortuin offerden op het altaar des vaderlands.”
Gelukkig hebben we plaatjes van dit gulle geven, deze don patriotique. Net als van de vrouwen die in 396 A.D. hun goud en juwelen uit burgerlijke solidariteit in de kas van het Romeinse Rijk stortten. Die plaatjes zijn er om ons te inspireren, maar helaas, de Europeanen van nu zijn nog niet zo ver. Tegenwoordig denken brave burgers dat we er wel komen met een oproep tot verbinding, vrede en in de mensen een welbehagen.
Het wordt wellicht tijd te beseffen dat je niet alles kunt hebben. Je kunt niet én meer huizen regelen én meer wildernis én meer economische groei én wereldvrede én gesloten grenzen. Niet én je klimaatdoelen halen én het land volplempen met datacentra. Je kunt niet én je kop in het zand steken én vrij blijven van tirannie. Je moet kiezen. Offeren op het altaar des vaderlands of, om het eigentijdser te zeggen, bereid zijn iets in te leveren.
Hier en daar steekt het besef wel de kop op. De afgelopen jaren riepen in Davos enkele ‘Patriotic Millionaires’ regeringen op meer belasting te heffen over hun vermogens. De rijksten der aarde behoorden weliswaar niet tot de ondertekenaars – mensen met veel geld zijn opvallend weinig geneigd tot het betalen van belasting – maar er bleken uitzonderingen te zijn. En zo gaf een enkeling alvast een fortuin weg. Niet vanuit zoiets schimmigs als filantropie, maar vanwege rechtvaardigheid en urgentie.
Want je kunt, zoals ik al zei, niet alles hebben. Je kunt niet én ongebreidelde kapitaalaccumulatie hebben én een werkende rechtsstaat. Wie extreme welvaart verwerft, zet het bestel extreem onder druk, zeggen de patriottische miljonairs. Denk aan Elon Musk, die eigenhandig zijn Starlink-internet kan uitschakelen om te verhinderen dat Oekraïne bij de Krim een drone-aanval uitvoert op een marinevloot van Rusland. Denk aan de gebroeders Koch, twee Amerikaanse miljardairs die samen de macht kunnen inperken van de federale rechter.
Toen burgers onlangs in een enquête van The Hague Centre for Strategic Studies bromden dat een elite achter de schermen „macht uitoefent op politieke beslissingen”, noemden commentaren dit verontwaardigd een „geloof in een elite-complot”. Maar de serieuze pers en serieuze onderzoeksinstituten brommen toch al jarenlang precies hetzelfde? De BBC, NRC, de Volkskrant, het Algemeen Dagblad? Het is geen complotdenken. Het is gewoon zo.
Enfin. Prijsgeven dus, opofferen, afstaan. En als binnenkort de miljardairs onder u dan eindelijk hun miljarden in de staatskas hebben gestort, zijn we er nog steeds niet. Als we willen houden wat we hadden, zullen we allemaal iets moeten inleveren. Je kunt nu eenmaal niet alles hebben. Je kunt niet een werkende rechtsstaat hebben én je intellect laten automatiseren door bedrijven die de regels afschaffen. Je kunt niet én bezorgd zijn over het lot van de Palestijnen én de politie op pad sturen met surveillancemiddelen van Peter Thiels Palantir.
De welwillende burger heeft zich inmiddels te lang laten verleiden tot een reactieve rol. Politici pompen haatberichten rond en burgers maken zich zorgen. Hooligans met zwarte bivakmutsen zwaaien NSB-vlaggen rond en krantenlezers spreken hun afschuw uit. Het is allemaal heel lief, maar ook een beetje weinig. Hoe zou je actief kunnen bijdragen aan behoud van wat waardevol is? Niet wachten tot extreemrechts iets zegt en dat dan gaan duiden?
Binnenkort is het weer tijd om te kiezen. Goed moment om het voorbeeld van de Franse vrouwen te volgen en te bedenken wat je wilt opofferen. Zal ik mijn TikTok-account inleveren om de rechtsstaat te redden? De logeerkamer verhuren om beveiliging tegen Poetin te betalen? De ijsberen opofferen voor generatieve AI? Wat wil ik nalaten, prijsgeven, laten schieten? En voor wat?
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC