Tilda Swinton in Eye De expositie ‘Tilda Swinton: Ongoing’ is gebouwd rond (nieuw) werk van acht vaste ‘collaborators’, van Almodóvar tot Jarman. Een fascinerende collectie, al blijft Swinton mysterieus.
Tilda Swinton in een film van Derek Jarman (1942-1994).
Een van de markantste onderdelen van de nieuwe tentoonstelling over en gecureerd door Oscarwinnares Tilda Swinton in het Amsterdamse Eye Filmmuseum is een nagebouwde versie van het Londense appartement waar ze als jonge twintiger woonde. Terwijl je over de crèmekleurige vloerbedekking vol vegen wandelt en je hoofd door slordig geschilderde openstaande deuren steekt, luister je via luidsprekertjes naar de zorgvuldig formulerende stem van de nu 64-jarige Schotse die soms grappige, dan weer aandoenlijke of schrijnende herinneringen ophaalt.
Tentoonstelling
Tilda Swinton: Ongoing. In Eye Filmmuseum, Amsterdam. T/m 8 februari. Meer informatie over alle talks en evenementen: Eyefilm.nl.
Je hoort niet alleen over haar coming-of-age als kunstenaar, je ziet én voelt haast de impact die sommige grootstedelijke gebeurtenissen op haar hadden. Eigenlijk zou je biografische informatie in musea altijd op deze manier tot je moeten krijgen, denk je terwijl je op een vensterbank zit en luistert naar een beschrijving van huiselijk geweld bij een overbuurvrouw wier gevel je haast kunt aanraken, maar die Swinton niet kende én niet kon helpen toen het nodig leek. Een vormende ervaring voor „een plattelandsmeisje dat was opgegroeid met een gevoel van gemeenschap”.
Het belang van artistieke en vriendschapsbanden, een netwerk van zielsverwanten of een gemeenschap, komt op talloze manieren voor in Tilda Swinton: Ongoing. Het nabouwen van het eerste appartement van de actrice voor de expositie was een idee van regisseur Joanna Hogg (The Souvenir Part I en II). Een jeugdvriendin van Swinton – ze leerden elkaar kennen op een Britse kostschool – maar Hogg is ook een van de acht vaste ‘artistieke partners’ van Swinton rond wier werk de expositie is opgebouwd.
Tilda Swinton in ‘La voix humaine’ van Pedro Almodóvar. Foto Hans Wildschut
Toen Eye enkele jaren geleden voorstelde een tentoonstelling te maken over actrice en mode-icoon Swinton, bekend van zowel gelauwerde arthouse (We Need to Talk About Kevin) als superheldenblockbusters (Doctor Strange), was ze zelf terughoudend. Ze wilde geen onderwerp zijn van een retrospectief of iets dat „afgerond” is. Maar toen ze carte blanche kreeg het geheel zelf in te vullen, besloot ze een expositie samen te stellen waarin ze benadrukt dat film een collectieve bezigheid is die draait om samenwerkingen.
Ze nodigde enkele van haar vaste ‘collaborators’ uit, zoals ze hen noemt – prominenten uit de film- en modewereld als regisseur Pedro Almodóvar en fotograaf Tim Walker met wie ze vaker heeft gewerkt – om werk te tonen in Eye en er de komende maanden met haar in gesprek te gaan. Ook is er een retrospectief en een podcast of audiotour die informatie geeft bij alle werken. (Handig om een koptelefoon mee te nemen bij een bezoek en ter plekke te luisteren.)
In sommige gevallen leidde Swintons verzoek tot opmerkelijk nieuw werk, zoals dat van Hogg, of de performance Biographical Wardrobe die Swinton vier maal in Eye opvoerde met de Franse modehistoricus Olivier Saillard en waarin ze via markante stukken uit haar kledingkast, een blik gunnen op de aristocratische Schotse familie waaruit de actrice stamt – en hoe die haar modesmaak beïnvloedde. Of het videowerk dat arthouse-icoon Apichatpong Weerasethakul met Swinton maakte en waarin we haar volgen door het huis in de Schotse Hooglanden waar ze eerst met haar ouders woonde én nu zelf. We zien haar dwalen door de kamers waar haar moeder en vader overleden, horen mysterieuze geluiden, waarvan je niet weet of ze een droom zijn, of deel van het huis.
Tilda Swinton in een film van Derek Jarman (1942-1994). Foto Hans Wildschut
Wie wat langer stilstaat bij de werken ziet soms dwarsverbanden. Zo vallen na het zien van Biographical Wardrobe de vele zachtroze elementen op in de kamers die Weerasethakul filmt, het is de favoriete kleur van Swintons vader. Of de vele verwijzingen naar avantgarde-kunstenaar Derek Jarman (1942-1994) die opduiken. Via hem raakte Swinton doordrongen van de waarde van artistieke collaboratie; hij gaf haar een eerste filmrol in Caravaggio, de twee werden vrienden, voerden eindeloze gesprekken en werkten tot aan Jarmans overlijden talloze malen samen.
Call Me By Your Name-regisseur Luca Guadagnino sprak Swinton voor het eerst live aan op een Jarman-conferentie in Rome over een film die hij met haar wilde maken. Ook zij bleven nadien voortdurend in gesprek, wat tot nu toe resulteerde in vijf films. Guadagnino maakte voor de tentoonstelling een zilveren buste van de actrice en een korte film waarin je haar volgt terwijl ze een heuvel opwandelt. Als toeschouwer krijg je zowel bij de buste als in het filmfragment in eerste instantie alleen een blik op de achterkant van Swintons hoofd. De actrice vertelt in de audiotour dat ze regelmatig grapt dat „de achterkant van haar hoofd haar beste kant is”. Maar Guadagnino stelt dat hij hier voor koos omdat hij altijd het gevoel heeft dat hij haar „volgt, terwijl zij voor hem loopt”.
Opmerkelijk genoeg krijg je dat gevoel soms ook als bezoeker van Tilda Swinton – Ongoing. Als toeschouwer hobbel je achter Swinton aan. Als curator en ‘collaborator’ bepaalt zij welke elementen van haar leven belicht worden, welke vriendschappen en samenwerkingen naar voren komen en welke dwarsverbanden je kunt leggen. Het levert prettige verrassingen en onverwachte inzichten op, maar laat je soms ook een beetje onbevredigd achter.
Kleding van Tilda Swinton en haar familie, besproken tijdens een performance met Olivier Saillard. Foto Hans Wildschut
Door haar oeuvre en alle prominente kunstenaars en ‘vrienden’ die werk hebben geleverd – zo verzorgde Nick Cave nog een verrassingsoptreden bij het openingsfeestje – wordt extra onderstreept hoe goed Swinton is in het kiezen met wie ze samenwerkt. Zij lijkt perfect aan te voelen waar en hoe haar aanwezigheid een project naar een hoger plan kan brengen. Tegelijkertijd kun je er na het zien van de expositie nog steeds niet helemaal de vinger op leggen wat er nu exact gebeurt tijdens haar samenwerkingen met regisseurs. Of wat maakt dat zij met iemand wil werken. Behalve dat mensen openstaan voor samenwerking en lange gesprekken over hun kunst.
Misschien zeggen deze lacunes ook veel over Swinton. Je hebt acteurs die intrigeren omdat je perfect kunt lezen wat er zich in hun hoofden afspeelt. Maar er zijn er ook naar wie je gefascineerd blijft kijken, juist omdat er vaak iets ongrijpbaar broeit onder de oppervlakte. Swinton valt onder die tweede categorie, en blijft daarin vallen na deze expositie.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC