Verduurzaming De staalfabriek is van plan zowel de CO2-uitstoot als de uitstoot van schadelijke stoffen terug te dringen.
Tata Steel gaat in stappen vergroenen, in eerste instantie door een productieproces in te richten dat draait op aardgas. Foto JEROEN JUMELET/ANP
Het leek niks meer te worden met de maatwerkafspraken tussen de Nederlandse staat en Tata Steel. Tot afgelopen maandag. Er is een intentieverklaring getekend over verduurzaming van de staalfabriek in IJmuiden. De staat gaat tot 2 miljard euro bijdragen, Tata de overige 2 tot 4,5 miljard.
Tata Steel gaat in stappen vergroenen, in eerste instantie door een productieproces in te richten dat draait op aardgas. Ook vervuiling van de leefomgeving wordt aangepakt, onder meer met windschermen en overkappingen. De Adviescommissie Maatwerk Verduurzaming Industrie betoont zich in een advies over de conceptverklaring kritisch over de gezondheidsafspraken.
Het aanzienlijke bedrag en de intentieverklaring laten zien dat Nederland de staalproductie graag wil behouden. Staal is onmisbaar voor onder meer de bouw, en controle van de toeleveringsketen is van belang voor de strategische autonomie van Europa, aldus minister Sophie Hermans (Klimaat en Groene Groei, VVD) en staatssecretaris Thierry Aartsen (Infrastructuur en Waterstaat en Milieu, VVD) in hun brief over de intentieverklaring aan de Tweede Kamer. Voor Nederland is bovendien de werkgelegenheid een belangrijk argument.
De laatste jaren lijdt Tata Steel Nederland verlies. Maar de minister en staatssecretaris menen dat de gunstige ligging aan zee maakt dat het bedrijf een goede uitgangspositie heeft om een succesvolle producent van groen staal te worden.
Zwaarwegende nadelen voor Nederland zijn er ook: de negatieve impact op de leefomgeving en gezondheid van de omwonenden en de enorme CO2-uitstoot (ruim 12 megaton, 7,6 procent van de Nederlandse uitstoot). Met de intentieverklaring, die moet leiden tot bindende maatwerkafspraken, wil de staat in één keer zowel de vervuiling aanpakken als de verduurzaming regelen.
Kern van het vergroeningsplan is omschakeling van een proces op steenkool naar een proces op gas. Dat is een fundamentele verandering, want steenkool is onderdeel van het chemische proces om tot staal te komen. Van steenkool wordt eerst cokes gemaakt in een cokesfabriek, daarna volgt met behulp van de cokes het proces in de hoogoven, waar ijzererts staal wordt.
Er staan meerdere cokesfabrieken en hoogovens op het terrein van Tata in IJmuiden. Alleen cokes- en gasfabriek 2 en hoogoven 7 zijn onderdeel van de intentieverklaring. Die gaan weg en worden vervangen door nieuwe installaties, die een nieuw tweedelig proces verzorgen.
Allereerst is er een installatie die ijzererts omzet in direct-gereduceerd ijzer (de Direct Reduction Plant, DRP), waarbij de chemische reactie wordt aangejaagd door verbranding van aardgas, biomethaan of waterstof. In een zogeheten boogoven die op elektriciteit werkt (een Electric Arc Furnace, EAF) wordt dit halffabrikaat vervolgens verwerkt samen met schroot om tot vloeibaar staal te komen. DRP-EAF heet dit nieuwe proces in staalfabrikantenjargon.
De installatie is geschikt voor meerdere soorten gas. In eerste instantie zal dat ‘gewoon’ aardgas zijn. Dat is nog steeds een fossiele brandstof, maar die levert minder CO2-uitstoot op dan het proces met steenkool. Het zou een uitstootreductie van 5,4 megaton opleveren, een reductie van 43 procent ten opzichte van nu. De intentie is om dit deel van het plan in 2030 geregeld te hebben, al is de tijd inmiddels krap.
Ook in het nieuwe proces komt op een aantal plekken CO2 vrij, zolang het om aardgas gaat, namelijk bij de chemische reactie in de DRP-reactor, bij de verwarming van de DRP en bij de elektrische boogoven. Het plan is om bij de reactor CO2 af te vangen om dit elders ondergronds op te slaan. Dit moet nog eens 0,6 megaton uitstootreductie opleveren. Tata krijgt hier tot 2032 de tijd voor.
De volgende beoogde stap, die voor 2037 gezet moet zijn, is een overgang van aardgas naar biomethaan of waterstof – goed voor 1,2 megaton reductie. In totaal is de CO2-uitstoot dan met 7,2 megaton afgenomen, dat is 5 procent van de huidige uitstoot van Nederland.
Dat in de intentieverklaring biomethaan zo prominent wordt genoemd is opmerkelijk. Eerder werd voornamelijk gesproken over waterstof, groene waterstof. Dit was echter ook altijd een van de lastigste onderdelen van de vergroeningsplannen van Tata, omdat er amper groene waterstof voorhanden is. Biomethaan is een andere optie, al is deze markt ook nog niet erg groot. Maar het biedt een extra route die tegemoetkomt aan zorgen over een grotere afhankelijkheid van aardgas uit instabiele buitenlanden.
Ook na de overgang op groen gas is van de huidige 12 megaton CO2-uitstoot nog 5,4 megaton over. Dat wordt uitgestoten door de bestaande installaties die ook dan nog altijd op steenkool draaien volgens het ‘oude’ proces. Twee jaar geleden is een van de hoogovens van Tata nog gereviseerd, die gaat nog vele jaren mee. Het bedrijf krijgt tot 2045 om ook deze uitstoot weg te werken. Dit valt buiten deze intentieverklaring.
Een concept van de intentieverklaring is afgelopen juli voorgelegd aan de zeskoppige Adviescommissie Maatwerk Verduurzaming Industrie. Die wilde zich meedenkend opstellen, schrijven ze, omdat het belang om tot maatwerkafspraken te komen groot is. Als het niet lukt, blijft de gezondheidsschade voor omwonenden nog lang bestaan, en is het halen van klimaatdoelen lastig, zo niet ondoenlijk.
Over de keuze voor dit type installatie en de tussenstap via aardgas is de adviescommissie positief. Ook andere staalproducenten gaan hierop over. De 2 miljard euro die de staat bijdraagt is fiks, maar vergeleken met wat andere Europese overheden bijdragen aan de vergroening van staalproducenten niet exorbitant, schrijven ze.
Een stuk kritischer zijn ze op borging van de gezondheidsaspecten in de intentieverklaring. Doelen rond uitstootvermindering van schadelijke stoffen en fijnstof zijn niet aan voorwaarden gebonden en ook afspraken over monitoring zouden ze graag scherper zien. Het vertrouwen is vaak beschaamd, schrijven ze, transparantie is geboden.
De intentieverklaring is na het advies iets aangescherpt, schrijven de minister en staatssecretaris in hun brief. Maar veel gezondheidsdoelen staan nog steeds losjes geformuleerd, mede omdat een gezondheidseffectrapportage binnenkort pas gepubliceerd wordt.
Behalve met het nieuwe productieproces moet de gezondheid voor omwonenden onder meer beschermd worden door overkappingen en windschermen voor de opslag van ijzererts en schroot, maatregelen tegen geluidsoverlast en betere verwerking van staalslakken.
De uitstoot van stikstofoxide (NOx) zal met deze maatregelen met 43 procent dalen ten opzichte van 2022, zwaveloxide (SO2) met 37 procent en fijnstof met 36 procent. Ook de uitstoot van veel andere stoffen daalt met 30 tot 50 procent. Maar niet van alle schadelijke stoffen zal de uitstoot dalen. Die van zogeheten vluchtige organische stoffen neemt met 43 procent toe.
De adviescommissie merkt op dat er in de berekeningen onzekerheden bestaan over al deze uitstoot en dat de risico’s hiervoor bij Tata neergelegd moeten worden, niet bij de overheid.
Het is aan een nieuw kabinet om tot definitieve afspraken te komen. Als de inzichten aan regeringszijde enorm veranderen mag de staat zich nog terugtrekken.
Ook Tata Steel kan nog onder de afspraken uit als bepaalde omstandigheden veranderen. Deze zogeheten opzeggingsgronden zijn opvallend: hoge tarieven voor gebruik van het elektriciteitsnet, verhoging van de tijdelijk op nul gezette nationale CO2-heffing en veranderingen in het beleid rond staalslakken zijn mogelijke redenen. Allemaal zaken die op dit moment hevig in beweging zijn. De staat en Tata geven zichzelf een jaar om tot bindende afspraken te komen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC