Extreemrechtse symboliek In deze rubriek kijken we naar opvallende beelden in de hedendaagse cultuur, en wat ze te zeggen hebben. Deze week: de symbolen van Nederlandse en internationale extreemrechtse bewegingen.
Sinds de rellen van 20 september wordt de opmars van extreemrechtse bewegingen onderzocht.
Maar hoe herken je de hedendaagse extremist?
Een voorliefde voor gemystificeerde historische symboliek is duidelijk, maar het zegt niet alles.
Foto’s Nico Garstman /ANP, Alex Halada
De meeste aandacht kreeg natuurlijk de meest opvallende verschijning: een vlag in oranje, wit en blauw. Nauwelijks iemand kent deze zogeheten ‘Prinsenvlag’ nog, maar nadat hij in de 17de eeuw tegen de Spanjaarden werd gebruikt, blijkt hij sinds zijn inlijving bij de NSB eind jaren 30 vooral nog als symbool voor extreemrechts te gelden.
Even lijkt met die verwijzing alles helder te zijn. Sinds op 20 september tijdens de ‘Els Rechts’-demonstratie in Den Haag gewelddadige rellen uitbraken, zoeken duiders in hoeverre in Nederland extreemrechtse groeperingen in opmars zijn – en vooral: hoe je dat zou kunnen zien. De gemiddelde rechts-extremist, dat werd die zaterdag duidelijk, heeft namelijk geen ‘kale kop met hakenkruis-tatoeage’, zoals de NPO nog begin dit jaar als afbeelding bij het thema gebruikte. Maar hoe herken je hem dan wel?
Nadat bijna twee weken foto’s en video’s van de rellen onder de loep zijn genomen, is een aantal kenmerkende hedendaagse radicaal- en extreemrechtse beeldcodes komen bovendrijven. Zo trad tussen de zwarte stenengooiende massa allereerst de toch wat schoolplaat-achtige symboliek uit de Nederlandse 17de eeuw op de voorgrond. Sommige Prinsenvlaggen – vooral gebruikt door de nationalistische splintergroepering Voorpost – hadden zelfs een VOC-logo.
De achtergrond van deze keuze is duidelijk: de 17de eeuw is al jaren inzet bij discussies over nationale identiteit in Nederland; links uit kritiek op de schaduwkanten, rechts eist trots op de ‘Gouden Eeuw’, waarbij de provocatieve betekenis van het VOC-logo teruggaat naar de ‘VOC-mentaliteit’-discussie van de laatste CDA-premier Jan Peter Balkenende.
Maar zo eenvoudig bleef het toch ook weer niet op het Malieveld; de 17de eeuw was namelijk niet de enige historische referentie. Zo gebruikt Voorpost op zijn Prinsenvlaggen ook een Germaanse rune, de Algiz. Daarbij wapperde op het Malieveld nog een vlag met een ridder met een rood kruis, mogelijk een verwijzing naar de middeleeuwse Tempeliersorde – ooit bekend van de kruistochten, nu geliefd in games en Hollywood, terwijl de uitdossing van de orde in Vlaanderen sinds enige tijd met extreemrechts in verband wordt gebracht. En er waren stickers geplakt van de Duitse ‘nationaalrevolutionaire’ beweging Der III. Weg, die zich met een haast poëtisch aandoende Romeinse lauwerkrans kenbaar maakt.
Tussen de Nederlandse en Prinsenvlaggen is er linksboven ook een middeleeuwse ridder met rood kruis te zien.
Een stijlvaste eenheid kan je het niet noemen, dus misschien is het daarom wel dat Nederlands radicaal- en extreemrechts steeds vaker over de grenzen te rade gaat. Zo kwam begin dit jaar de Oostenrijker Martin Sellner op bezoek bij ‘het nieuwjaarscongres’ van Voorpost. Deze bachelor in de filosofie, in diverse landen ongewenst persoon vanwege mogelijke banden met gewelddadige extremisten en een van de inspiratoren van het begrip ‘remigratie’, is een meester in enscenering – zowel online als offline. Hij wist rond 2016 de Identitaire Beweging in Duitsland en Oostenrijk tot een flinke groepering om te smeden, mede dankzij het gebruik van effectieve symboliek. Zeer mediageniek was bijvoorbeeld de gele vlag met Lambda-teken, overgenomen uit de Hollywood-animatiefilm 300, die de heroïsche strijd van een kleine groep tegen de buitenlandse bezetters moet uitdrukken.
Maar het optreden van deze Sellner laat ook zien dat een ‘herkenbare’ rechts-extremist niet meer bestaat. Ja, ze hebben nog steeds een voorliefde voor gemystificeerde historische symboliek (in hun snelle online-filmpjes liefst met technobeat erbij), maar Sellners vlaggen zijn inmiddels verboden, en ‘klassiek rechts-extreem’ ziet hij er al helemaal niet uit. Bij de Voorpost-bijeenkomst toonde hij zich in zijn zwarte coltrui met colbert modebewust als altijd, een gewoonte die zijn vroegere identitaire volgers in internationale media ook wel de bijnaam ‘nipsters’ opleverde: ‘neonazi hipsters’.
In Duitsland concentreert het extremisme-onderzoek zich daarom ook op mode, met name om de nóg weer wat extremere neonazigroeperingen op te kunnen sporen, van wie de expliciete symboliek meestal verboden is. Zijn er in een ogenschijnlijk neutrale outfit misschien toch nog extremistische codes te lezen?
Zo was er vijftien jaar geleden het onder neonazi’s geliefde kledingmerk Lonsdale, waarvan op de shirts met opdruk onder een openhangende jas de letters nsda te lezen waren – bedoeld als verwijzing naar nazipartij NSDAP. Of staat er ‘14’ of ’18’ op een shirt? Argeloze voorbijgangers zegt dat niets, maar volgens de website fashionagainstfascism.com, die Duitse en Amerikaanse modecodes verzamelt, kan ‘14’ naar de ‘14 words’ van de Amerikaanse neonazi David Eden Lane verwijzen en 18 naar de initialen van Adolf Hitler. Een compleet naslagwerk blijkt inmiddels nodig om alles te herkennen – om nog maar te zwijgen van de semiotische verwarring als de extreemrechtse stenengooier gewoon in merkloze zwarte kledij gehuld is, precies zoals extreemlinkse stenengooiers dat graag doen.
Eén ding kan je met zekerheid zeggen: een nieuwe hipster-beweging was er onder de schreeuwende stenengooiers op het Malieveld in ieder geval niet te bespeuren. Daar droegen de meeste deelnemers wat vaal gewassen vrijetijdszwart van gewone-mensen-merken – of ze hadden hun oranje voetbalkloffie met Holland-leeuw uit de kast getrokken.
Maar ook daar moet je soms toch net iets beter kijken: de groep Defend Netherlands, een verzamelnaam voor radicale beweginkjes die tijdens corona zijn opgericht, mocht op het Malieveld-podium haar nieuwe logo presenteren, en die heeft ook zo’n voetballeeuw – maar zij hebben hem voor de zekerheid wel een extra boze blik gegeven.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC