Asiel Het kabinet wil afgewezen asielzoekers onderbrengen in Oeganda. Dat gebruikt de opvang van vluchtelingen als politiek instrument om geld en invloed te winnen.
Als minister bezocht Reinette Klever (PVV) eind 2024 Oeganda waar zij het voornemen bekendmaakte om er in Nederland uitgeprocedeerde asielzoekers onder te brengen. Beeld verstrekt door rijksoverheid
Toen toenmalig minister Reinette Klever (Ontwikkelingshulp, PVV) eind vorig jaar de nederzetting Nakivale in het zuidwesten van Oeganda bezocht, kraakte de vluchtelingenopvang in Nederland al onder tekorten. Ze rook vooral een kans: afgewezen asielzoekers uit Nederland onderbrengen in Oeganda. Nog tijdens haar bezoek lanceerde ze dit idee.
Afgelopen week kreeg dat idee een vervolg. In New York presenteerde demissionair minister David van Weel (Buitenlandse Zaken, Asiel en Migratie, VVD) een Nederlands-Oegandese „intentieverklaring” die moet leiden tot de bouw van „transit hubs” voor afgewezen asielzoekers, ook als die oorspronkelijk uit andere landen dan Oeganda komen. De uitwerking blijft vaag: onduidelijk is wanneer de maatregel ingaat en onder welke voorwaarden. Vanuit Den Haag lijkt de regie strak te worden gevoerd, terwijl Kampala de lippen stijf op elkaar houdt.
Het plan – in Den Haag omschreven als „proefproject” – wordt gepresenteerd tegen de achtergrond van een verkiezingscampagne waarin migratie een belangrijk thema is. Met PVV-leider Geert Wilders als belangrijkste aanjager. De val van de coalitie van premier Schoof maakte al duidelijk hoe diep dit dossier de politieke verhoudingen in Den Haag splijt.
Uitwerking van het plan zal nog maanden duren en het kan na de verkiezingen van eind oktober sneuvelen. Oppositiepartijen zoals D66 keuren het af, omdat de deal volgens die partij „ondoordacht en onhoudbaar” is; VluchtelingenWerk spreekt van een „gevaarlijk en onuitvoerbaar" plan.
Europese en internationale verdragen verbieden uitzetting naar onveilige landen. De kans dat de plannen juridisch stranden is groot: een deal van het Verenigd Koninkrijk met Rwanda sneuvelde op bezwaren en internationale kritiek. Volgens Salvatore Nicolosi, universitair docent internationaal en Europees migratierecht in Utrecht, kan ook deze deal bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens belanden. „Het gevaar is dat er een kostbaar project wordt opgezet met weinig resultaat. De EU-terugkeerrichtlijn is helder: terugkeer moet vrijwillig zijn of er moeten garanties bestaan dat migranten niet worden blootgesteld aan marteling of mishandeling.”
Hoewel Van Weel eerder benadrukte dat uitzettingen „in lijn” zouden zijn met nationaal, Europees en internationaal recht past de beoogde deal volgens Nicolosi in een Europese trend van uitbesteding van migratie: van Italië dat een deal sloot met Albanië tot het Britse Rwanda-plan. „Europa benadrukt zijn toewijding aan mensenrechten, maar deze deals roepen daar serieuze twijfels over op.”
Anders dan bij bijvoorbeeld de Rwanda-deal gaat het bij het Nederlandse-Oegandese plan niet om asielzoekers die in een procedure zitten, maar om terugkeerhubs voor wie al is afgewezen in Nederland. Essentiële vragen over het lot van deze mensen blijven nog onbeantwoord: Welke rechten houden zij? Wie betaalt de opvang? En wat blijft de betrokkenheid van Nederland?
Voor antwoorden moest je de afgelopen dagen niet bij Oegandese autoriteiten zijn. Waar Den Haag de overeenkomst met nadruk presenteert, viel in Kampala nauwelijks een woord over de deal met Nederland. Oegandese bewindslieden waren niet aanwezig op de persconferentie waar Nederland de plannen toelichtte. Lokale media hebben het nieuws nauwelijks opgepikt en in het parlement is de kwestie nooit besproken. Oegandese autoriteiten weigeren — ondanks herhaaldelijk aandringen — in te gaan op vragen van NRC. Van Weel zelf verzekerde afgelopen weekend tegenover NRC dat er „geen sprake is van een transactie. Oeganda zegt gewoon: kom maar.”
In een reactie zegt het kabinet dat mensenrechten „vanzelfsprekend voorop staan”, dat monitoring „nog wordt uitgewerkt” en dat Nederland „nooit iemand zal overbrengen als er een risico bestaat”.
Oeganda geldt al decennialang als de meest genereuze gastheer van Afrika: momenteel verblijven er ruim 1,9 miljoen vluchtelingen. Internationale deals, zoals die met Nederland, passen in een patroon waarin Oeganda zijn gastrol koppelt aan diplomatieke en financiële belangen. Welke financiële tegenprestatie Oeganda in dit geval krijgt, blijft onduidelijk. Eerder sloot Kampala een akkoord met de Verenigde Staten om Afghaanse evacués op te vangen, een noodmaatregel gefinancierd door Washington.
Het opvangmodel is uitgegroeid tot een politieke strategie die de autocratische president Yoweri Museveni naast financiële middelen ook internationale legitimiteit oplevert. Museveni’s regime staat internationaal onder druk vanwege geweld rond verkiezingen, marteling van oppositieleden en de invoering van een van de strengste anti-lhbtiq+-wetten ter wereld. In Oeganda kan homoseksualiteit met de doodstraf worden bestraft. Minister Van Weel stelt dat lhbtiq+-personen niet naar Kampala zullen worden gestuurd, maar de uitvoerbaarheid van die afspraken blijft onzeker.
De Oegandese president Yoweri Museveni kondigt aan dat hij kandidaat is voor zijn zevende termijn. Foto BADRU KATUMBA/AFP
Museveni kwam begin jaren tachtig aan de macht na een korte bevrijdingsstrijd. Maar, zoals oppositieleider en muzikant Bobi Wine zingt: „Freedom fighters become dictators.” De oud-guerrillastrijder die ooit fulmineerde tegen plucheplakkers regeert inmiddels zelf met harde hand.
De beoogde deal helpt het regime, zeker met het oog op de verkiezingen in januari. Museveni, sinds 1986 aan de macht, wil doorregeren. Hoewel landen als Nederland naar buiten toe de mensenrechtensituatie bekritiseren, knijpen ze tegelijk een oogje dicht, zegt Evan Easton-Calabria, onderzoeker migratie en ontwikkeling aan de Universiteit van Oxford. „Uiteindelijk weegt het politieke opportunisme zwaarder. Zulke constructies passen in een bredere internationale context waarin autoritaire regimes dit soort afspraken gebruiken als hefboom”.
Oeganda’s gastvrije reputatie gaat terug tot de dekolonisatie van de jaren zestig, toen in veel Afrikaanse landen het pan-Afrikanisme opbloeide: koloniale grenzen golden als willekeurig en men zag zichzelf bovenal als Afrikaan. Dat ideaal legde Oeganda in 2006 vast in een vluchtelingenwet die inzet op zelfredzaamheid. Vluchtelingen krijgen een stukje grond, het recht om te werken en zich vrij te bewegen. Het zogeheten „settlement model” wordt sindsdien beschouwd als een van de meest vooruitstrevende ter wereld, met als uitgangspunt dat mensen binnen enkele jaren in hun eigen bestaan kunnen voorzien.
Maar dat ideaal strookt niet met de praktijk. Het Oegandese opvangsysteem is structureel ondergefinancierd: in augustus was slechts een kwart van het nationale plan gedekt, ver onder wat nodig is voor voedsel, zorg en onderwijs. Door de grote toename van vluchtelingen – vooral uit Zuid-Soedan en Congo – zijn de toegewezen lapjes grond steeds kleiner geworden en loopt het systeem vast: rantsoenen zijn teruggebracht tot drie dollar per persoon per maand en sommige centra zaten vijf keer boven hun capaciteit.
Een nederzetting voor vluchtelingen in Oeganda. Foto NICOLAS MAETERLINCK/Belga
Het opvangmodel is bovendien volledig afhankelijk van buitenlandse financiering en draait op geldstromen, waar vaak creatief mee wordt omgesprongen. Intussen droogt de internationale steun verder op: de Verenigde Staten hebben vrijwel alle cruciale USAID-programma’s stopgezet, terwijl ook Europese landen – Nederland incluis – hun ontwikkelingshulp terugschroeven. „Die afhankelijkheid is zorgwekkend,” zegt Evan Easton-Calabria. „Terwijl de druk juist toeneemt om via nieuwe deals nóg meer mensen door te schuiven.”
Die structurele tekorten vertalen zich dagelijks naar een harde werkelijkheid. Micheal Gumisiriza, onderzoeker naar gedwongen migratie en de opvang van vluchtelingen, ziet het dagelijks in zijn werk in Oegandese nederzettingen: van voedseltekorten tot uitpuilende gezondheidscentra tot „klassen met meer dan tweehonderd leerlingen per leraar.”
Bovendien, zegt Gumisiriza, leven vluchtelingen structureel aan de rand van de Oegandese samenleving. De veelgeprezen belofte van zelfredzaamheid is in de praktijk sterk uitgehold: vluchtelingen moeten in afgelegen nederzettingen wonen, hebben officiële toestemming nodig om die te verlaten en blijven uitgesloten van volledig burgerschap. Ze mogen niet stemmen, kunnen geen land kopen buiten de nederzettingen, en zelfs wie al decennia in Oeganda woont of er geboren is, krijgt nooit staatsburgerschap. „In de praktijk betekent dat: geen burgerschap en een leven in afgelegen gebieden met beperkte middelen. Dat is geen goed bestaan.”
Die harde scheidslijn tussen ideaal en werkelijkheid onderstreept volgens Jan Pronk een bredere hypocrisie. De oud-minister ziet hoe Afrikaanse belangen consequent ondergeschikt worden gemaakt aan Europese agenda’s. „Er wordt weer een spelletje met Afrika gespeeld ten behoeve van de binnenlandse politiek binnen Europese landen. Het idee om mensen, waar ze ook vandaan komen, de Middellandse Zee over terug te sturen is kortzichtig, zonder zicht op de werkelijke redenen waarom mensen migreren. Het is één grote brok hypocrisie.”
Achter de Haagse retoriek over grip op migratie schuilt volgens Gumisiriza een andere werkelijkheid. Nederland schuift via een ondoorzichtige constructie nog meer verantwoordelijkheid richting Kampala. „Wie dit plan doordrukt, handelt niet in het belang van mensen, en al zeker niet in dat van de miljoenen vluchtelingen die hier al verblijven. Ik zie vooral zelfzucht, een schrijnend gebrek aan menselijkheid. Dit is geen humanitair beleid, maar pure machtspolitiek.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC