is journalist en columnist voor de Volkskrant.
De Nederlanders zijn fundamentalistisch en uitgesproken dogmatisch. ‘Ze staan geen enkele variatie toe op de grondbeginselen van het totaalvoetbal, ook al zijn die inmiddels meer dan vijftig jaar oud. Iedereen die de principes wil vernieuwen wordt zwaar aangevallen.’ Dit schreef de Italiaanse krant La Repubblica dit voorjaar.
Zij werd geciteerd in een stuk van de Telegraaf over hoe de Italianen aankeken tegen hun landgenoot Francesco Farioli, de filosoof-trainer die Ajax vorig seizoen geheel onverwacht om het landskampioenschap liet strijden. Farioli kreeg daarvoor lof in Nederland, maar ook kritiek. Zijn defensieve speelwijze zou vloeken met de offensieve geloofsartikelen van wat inmiddels de Hollandse school is gaan heten. Voor de Italianen zijn die Nederlandse critici in tactisch opzicht starre fundamentalisten en dogmatici.
Dit lezende had ik meteen het gevoel dat de Italianen ons Nederlanders op de staart hadden getrapt. Hoewel het ‘maar’ over voetbal ging, betrok ik de typering op iets breders, iets fundamentelers: de Nederlandse volksaard in het algemeen. Daarmee moet je uiteraard voorzichtig zijn, maar een feit is dat Nederlanders heel principieel kunnen zijn. Ze zijn graag recht in de leer en bestrijden hartstochtelijk iedereen die, zoals dat dan heet, niet zuiver in de leer is.
We zijn een volk van godsdiensttwisten, afsplitsingen, scheurmakers, ketters en verketteraars. Zelfs na de ontkerkelijking is er veel religieuze energie achtergebleven. Steeds is er weer het geloof in een nieuwe hemel of hel, is er een nieuwe duivel met wie de strijd wordt aangebonden, stelde ooit historicus Maarten Brands (1933-2018).
Is er dus met de huidige polarisatie eigenlijk niets nieuws onder de zon? Is het niet gewoon een zoveelste aflevering uit een langlopende historische serie? Iets typisch Nederlands? Nee, niet per se.
De polarisatie van nu is niet een exclusief Nederlands fenomeen, zij manifesteert zich in meer westerse landen. Ook elders is een groot deel van het electoraat wispelturig en opstandig, kalft de aanhang van de gevestigde volkspartijen af, zetten nieuwkomers de traditionele orde op zijn kop, lopen de emoties hoog op, zowel in de politiek en media als op straat. Wat dat betreft, staat de toestand in Nederland niet op zichzelf. Hij past in een algemeen westers patroon.
Wat wel kenmerkend voor Nederland genoemd kan worden, is dat we er, zo vlak na de eeuwwisseling, vroeg bij waren – met Pim Fortuyn en de afwijzing in een referendum van de Europese grondwet. Ver voor de Brexit en Donald Trump. Dat moet te maken hebben gehad met de aanwezigheid van de eeuwenoude voedingsbodem voor polarisatie, voor scherpe botsingen over gewetenszaken. Gretig grepen we daarop terug toen we dat nodig achten.
Een symptoom van de gepolariseerde verhoudingen zijn de langere formaties en moeizamere coalities. We slagen er steeds moeilijker in om meningsverschillen te overwinnen, tegenstellingen te overbruggen. Om een mooi, oud beeld van Brands aan te halen: vroeger was er een intensief afzuigsysteem dat steeds weer voorkwam dat er een grote overdruk in de samenleving ontstond. Door eindeloos overleg, door een traditie van geven en nemen, schipperen, schikken en plooien. Dat systeem behoorde, schreef hij in 1976, tot onze burgerlijke, pluralistische traditie. Zij droeg eraan bij dat Nederlandse geschiedenis in essentie onrevolutionair is. Afgezien van de losmaking van Spanje kent zij weinig breuken.
Maar dat afzuigsysteem lijkt steeds minder te werken. In plaats daarvan is er een warmtepomp gekomen die juist hitte in de samenleving blaast. Het betreft hier het conglomeraat van sociale media, talkshows en columnisten. Zij hebben er vanwege klik- en kijkcijfers belang bij de boel op te lieren en zorgen daarmee voor overhitting en overdruk.
Zo huizen in onze Nederlandse borst twee zielen. We hebben enerzijds onze consensuscultuur en onze traditie van geleidelijkheid en anti-extremisme, om te voorkomen dat onze samenleving uit haar voegen raakt. Daartegenover staan onze periodieke uitbarstingen van ideologische scherpslijperij, onverzoenlijkheid en geweld. Meestal is dat geweld retorisch, maar soms is het van beide kanten zo fel dat het welhaast of helemaal fysiek wordt.
Iets zegt me dat de komende verkiezingen indirect gaan over de vraag welke van de nationale karaktertrekken uiteindelijk het zwaarst zal wegen.
Over onze columns
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant