Ongewenste borstvorming, risico’s tijdens de zwangerschap of juist een verlaagd risico op kanker: aan soja worden tal van gevaren én voordelen toegeschreven. Welke daarvan zijn waar?
Is soja een onschuldige vleesvervanger of een riskante hormonenbom? Volgens terugkerende alarmerende nieuwsberichten kunnen mannen er borsten van krijgen, brengen sojaproducten risico’s met zich mee tijdens de zwangerschap, maar helpen ze wel weer tegen opvliegers in de overgang. En dat allemaal dankzij oestrogeenachtige stofjes die het hormoonstelsel beïnvloeden.
Nu gaan er wel meer sterke verhalen rond, maar in maart van dit jaar scherpte Anses, de Franse tegenhanger van het RIVM, haar advies over soja aan. De organisatie raadt aan soja uit schoolkantines te verbannen wegens mogelijke gezondheidsrisico’s. En in Nederland wordt zwangere vrouwen aanbevolen de soja-inname te doseren. Helemaal uit de lucht gegrepen lijkt de zorgelijke berichtgeving dus niet, al zijn er eveneens geloofwaardige studies naar gezondheidsvóórdelen.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
Een plantaardige oestrogeenachtige
Soja dankt alle aandacht aan de aanwezigheid van fyto-oestrogenen, stofjes die zijn bedoeld als afweermechanisme, maar qua molecuulstructuur op het dierlijke hormoon oestrogeen lijken (fyto stamt van het Griekse woord voor plant). De stoffen zitten in meer groenten en peulvruchten, maar in soja is hun concentratie opvallend hoog.
Dankzij hun structuur kunnen fyto-oestrogenen een licht hormonale werking hebben, legt hormoonspecialist Katja Teerds van de Wageningen Universiteit uit. ‘Ze kunnen zich aan de oestradiolreceptor binden. Als ze binden, bootsen ze de werking van dat oestrogeen na. Maar omdat ze een wat afwijkende structuur hebben, heeft de binding een veel zwakker effect.’
Dat geeft fyto-oestrogenen een dubbele werking. Bij mensen met lage oestrogeenniveaus hebben ze potentieel een stimulerend effect, doordat ze binden aan receptoren die anders onbezet blijven. Dezelfde stoffen kunnen juist dempend uitpakken bij hoge concentraties oestrogeen, doordat ze dat veel sterkere hormoon dan in de weg zitten.
Het verklaart de schijnbaar tegenstrijdige invloed die aan soja wordt toegeschreven. Bij mannen zou het feminiene eigenschappen bevorderen, terwijl rond de zwangerschap een ongewenste verlaging van het oestrogeenniveau denkbaar is.
Gezond na de overgang?
Spelen zulke theoretische effecten werkelijk in de praktijk? De mogelijke hormonale rol bracht Yvonne van der Schouw jaren terug al op het pad van fyto-oestrogenen. Ze is hoogleraar epidemiologie van chronische ziekten aan het UMC Utrecht en veronderstelde positieve gevolgen bij vrouwen na de menopauze: de stoffen zouden de stevige daling van de oestrogeenspiegel mogelijk temperen.
‘Dat werd gekoppeld aan allerlei negatieve gezondheidsgevolgen, zoals hart- en vaatziekten, botverzwakking en teruggang in cognitie.’ Een uitvoerig experiment volgde, waarbij honderd vrouwen hun voeding een jaar lang dagelijks aanvulden met een flinke dosis soja-eiwitpoeder, terwijl hun gezondheid nauwlettend werd gevolgd.
Het resultaat? ‘In mijn onderzoek vond ik praktisch niks, we zagen niet of nauwelijks effecten’, zegt Van der Schouw. Geen van de gemeten gezondheidswaarden pakte gunstiger (of ongunstiger) uit dan bij de controlegroep. Mogelijk speelt oestrogeen een minder grote rol dan destijds werd verondersteld, vermoedt Van der Schouw. Daardoor maakt ook de toevoeging van fyto-oestrogenen minder verschil. ‘Het idee bestond dat vrouwelijke hormonen veel positieve gezondheidseffecten hadden, maar dat lijkt toch complexer te liggen.’
Frankrijk speelt op veilig
De uitkomst lijkt typerend voor veel studies naar fyto-oestrogenen. Hypothesen die best aannemelijk klinken, blijken in de praktijk niet of nauwelijks meetbaar. Bij normale hoeveelheden zijn er geen overtuigend aangetoonde gezondheidsrisico’s, zegt Teerds. ‘In dierstudies zie je soms wel effecten, maar dan gaat het om heel hoge doses. Er zijn heel veel voedingsmiddelen die geen negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid, behalve in exceptioneel hoge hoeveelheden.’
Toch scherpte de Franse gezondheidsorganisatie Anses de adviezen recent dus aan. Dat gebeurde niet op basis van nieuwe studieresultaten, maar van een bijstelling van de gehanteerde veiligheidsmarges. Teerds vindt dat voorbarig. ‘Er is geen goede wetenschappelijke ondersteuning dat een normale consumptie negatieve effecten heeft.’
Ook de adviezen van het Voedingscentrum over soja bleven ongewijzigd. De huidige kennis vormt vooral een waarschuwing tegen hoog gedoseerde voedingssupplementen, waarbij ongewenste gevolgen niet uitgesloten zijn.
Dat een normale sojaconsumptie veilig is, blijkt trouwens ook op grote schaal in de praktijk, zegt Teerds. ‘Het belangrijkste bewijs vormen Aziatische landen, waar veel meer soja wordt gegeten dan hier, zonder schadelijke gevolgen.’ Mogelijk zelfs het tegendeel: waar Van der Schouw geen gezondheidseffecten aantoonde van fyto-oestrogenen, vinden sommige studies wel positieve verbanden.
Maar ook hierbij maant Teerds tot terughoudendheid. ‘Het gaat vaak enkel om associaties, zonder dat duidelijk is wat het mechanisme dan precies is. Bovendien zijn er veel tegenstrijdige resultaten.’
Geniet met mate
Een storm in een glas water dus? Verrassend genoeg is er in 2008 een geval beschreven van een man die zich bij de dokter meldde met borstvorming en erectieproblemen. Metingen wezen op zeer hoge gehaltes vrouwelijke hormonen. Eventuele medische gebreken vormden geen afdoende verklaring, maar de bijna 3,5 liter sojamelk die hij dagelijks dronk, deed dat mogelijk wel. Nadat hij daarmee op doktersadvies was gestopt, verdwenen ook de klachten.
Het ging weliswaar om een tamelijk buitenissige sojaconsumptie en een uitzonderlijk geval, maar het laat zien dat fyto-oestrogenen wel degelijk hormonale invloed kunnen hebben. Gelukkig is dat allerminst reden om een gewone vegaburger of portie sojamelk over te slaan.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant