Floortje Scheepers | Psychiater en hoogleraar Versnelling en optimalisering maken de samenleving steeds gejaagder, wat steeds meer mentale problemen veroorzaakt, ziet psychiater Floortje Scheepers. En dat collectieve probleem vraagt om maatschappelijke antwoorden. „We schuiven de verantwoordelijkheid nu te veel af op het individu.”
De ochtendspits in Den Haag.
Een hypernerveus interview. Psychiater en hoogleraar innovatie in de geestelijke gezondheidszorg Floortje Scheepers is met de auto op weg naar een congres in Den Bosch, waar het advies Op de rem – voorbij de hypernerveuze samenleving wordt gepresenteerd. De vragen worden gesteld vanuit een half-geluiddicht hokje op de redactie in Amsterdam. Het gesprek duurt 19 minuten en 24 seconden – dan is professor Scheepers in de parkeergarage gearriveerd.
Versnelling en optimalisering zijn de plagen van de moderne samenleving. Ze zorgen voor een toenemend gevoel onder druk te staan, dat veel mensen volgens Scheepers herkennen. Het zijn belangrijke oorzaken voor de groei van het aantal mentale problemen.
Dat is het uitgangspunt voor het advies dat Scheepers met enkele anderen schreef voor de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, een onafhankelijk adviesorgaan voor regering en parlement. Bijna de helft van de Nederlanders krijgt te maken met mentale problemen. De mentale volksgezondheid is tussen 2007 en 2022 op alle fronten „verslechterd of in het beste geval stabiel gebleven”, aldus het advies.
„Jongeren zijn minder weerbaar dan ouderen. Ze hebben minder levenservaring, maar groeien ook als eersten op in een samenleving die te maken heeft met ‘geïnstitutionaliseerd individualisme’. Zij zijn groot geworden met het idee dat hun prestaties, dus ook hun falen, helemaal afhangen van hun eigen handelen.
“Ouderen hebben ook last van prestatiedruk. Die denken dat ze als kwieke ouderen op hun e-bikes mee moeten in het steeds hogere tempo van de maatschappij. Hoe meer mensen die norm overnemen, hoe meer mensen daar last van zullen krijgen.”
“Jazeker. Mijn cliënten zijn de kanaries in de kolenmijn, de eerste die bezwijken onder de druk van een maatschappelijk systeem. Die mentale druk kan zich uiten in angst, somberheid, stress, burn-out. Maar ik wil onderstrepen dat wij juist níét vanuit de praktijk van de geestelijke gezondheidszorg naar dit fenomeen hebben gekeken. Dat gebeurt al veel te vaak, daarmee wordt het probleem opnieuw afgewenteld op het individu en op de zorg.
“Al te vaak wordt gewezen naar degene die druk en mentale problemen ervaart. Maar er zijn nu veel te veel mensen die er last van hebben. Het kantelpunt is gepasseerd. Het is geen kwestie meer van gezondheid, maar een kwestie van volksgezondheid.”
Floortje Scheepers: „Als je individuen sterker maakt in een ziek systeem, dan verergert dat systeem.”
“Als je zegt dat mentale problemen het exclusieve probleem van een individu zijn, dan is de remedie: maak die persoon weerbaarder. Fiks hem – dat is nu de reflex. Daarmee houd je het systeem niet alleen in stand: je verergert het zelfs. Als je een individu sterker maakt om zich staande te houden in omstandigheden die de druk verhogen, dan wordt dát de norm waar iedereen aan moet voldoen. Natuurlijk kan een mindfulnesstraining weldadig zijn. Maar het zou niet zo moeten zijn dat je dit leven alleen aankunt met een mindfulnesscertificaat.
“Denk aan de training die basisschoolleerlingen krijgen voor de Cito-toets. Gevolg is alleen maar dat de norm omhooggaat en dat niemand de toets nog kan halen zonder zo’n training. Je empowert daarmee een individu in een disfunctionerend systeem. Het is tijd om wat wasverzachter in de wasmachine te gooien.”
“Die ontwikkelingen hebben de samenleving ook veel goeds gebracht. Individualisering heeft de burgers verlost van dogmatische banden. Prestatiedruk heeft de economie impulsen gegeven. Maar het is zaak de balans te bewaren. Daar pleiten we voor.”
“Kan. Dat de pendule weer naar de andere kant zwaait. Maar we weten niet zeker of we aan het einde van deze slinger zijn gekomen. En los daarvan: er zijn nu zo veel mensen die hier last van hebben, dat je wel iets móét doen. We moeten de dialoog hierover aangaan met de regering, organisaties, onderwijs en burgers. Anders komen al die mensen vroeg of laat aankloppen bij de zorg, die kan dat helemaal niet aan. We hebben niet de luxe om te wachten.”
“Dat is bewust. Ja, we zien natuurlijk ook dat sociale media invloed hebben op het leven van mensen, jongeren in het bijzonder. Dat zij steeds meer digitaal contact en steeds minder écht fysiek contact hebben met anderen, is zorgwekkend. Als je geen contact meer hebt dat schuurt, dat je dwingt op jezelf te reflecteren, dan word je minder weerbaar. Dat kan met AI alleen maar erger worden. Dan spreek je met chatbots die het altijd met je eens zijn, die je altijd naar de mond praten. Dan wordt echt contact helemaal awkward.
“Maar we wilden niet wijzen naar één boosdoener. Alsof de prestatiedruk verdampt als jongeren maar niet meer op sociale media zitten. Dat is niet reëel. Dit is een maatschappelijk probleem, dat over de hele breedte van de maatschappij moet worden geadresseerd. Er is geen quick fix – hoezeer de behoefte daaraan ook in deze tijd past.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC