Scheiden Scheidingsexperts zien het proces van uit elkaar gaan veranderen: mediation wint terrein, maar tegelijkertijd lijken koppels halsstarriger te worden. Wat zien zij in de praktijk? En hoe kan het beter?
In september 1796 meldt Agatha Lenaerts zich bij de ambtenaar van de burgerlijke stand in Maastricht. Ze doet iets wat geen Nederlander ooit eerder deed: ze vraagt een scheiding aan. Haar man, Wilhelmus Meers, komt niet opdagen, maar dat maakt niet uit. De Limburgse hoofdstad hoorde destijds bij Frankrijk, en voor de Franse wet was een „onverenigbaarheid van karakter” voldoende.
Agatha en Wil zijn daarmee pioniers. Ruim twee eeuwen later is ‘botsende karakters’ nog steeds een veelgehoorde reden. Maar hóé mensen scheiden veranderde met de tijdgeest mee. In de jaren zestig moesten ongelukkige stellen nog bewijzen dat er sprake was van een rechtsgeldige grond, zoals mishandeling, overspel of de veroordeling tot een gevangenisstraf. Toen de wet in 1971 versoepelde nam het aantal echtscheidingen een vlucht: van 6.000 in 1965 tot 34.000 twintig jaar later.
In de afgelopen tien jaar daalde het aantal scheidingen en schommelt het totaal inmiddels rond de 25.000. Maar de cijfers schetsen een gedeeltelijk beeld. Scheidingsexperts zien steeds meer informele samenwoners, zonder huwelijk of geregistreerd partnerschap. Voor deze groep kan de impact van een relatiebreuk op emotioneel of financieel vlak net zo ontwrichtend zijn.
Wat kunnen we leren van de experts die mensen dagelijks helpen om goed uit elkaar te gaan? NRC vroeg een mediator, een echtscheidingsadvocaat en een familierechter die al lang in het vak zitten naar de lessen van hun carrière.
Hoe lang in het vak? Sinds 2004. Eerst mediator, toen familierechtadvocaat en nu weer fulltime mediator met een gedeelde praktijk. Ook werkzaam als coach voor kinderen bij een scheiding (‘KIES’-coach) en financieel adviseur.
Wat voor zaken? Voornamelijk scheidingen met kinderen. Begeleidt ouders samen.
Hoeveel scheidingen begeleid? „80, 85 per jaar. Maal 21.”
Getrouwd? Bijna twintig jaar, met twee kinderen.
„Vroeger hield ik mijn agenda vrij in januari en in september – na de feestdagen en de zomervakantie waren de piekmomenten. Maar dat is verleden tijd. Net als de hele maatschappij is ook scheiden 24/7 geworden. Ik word op kerstavond nog gebeld. Dat was vijf jaar geleden echt ondenkbaar.
Maandagochtend had ik om kwart voor negen al iemand aan de telefoon. Ze hadden het weekend ervoor besloten om te gaan scheiden. Dat is niet ideaal. Het is beter om het heel eventjes te laten zakken. Wat ook grappig is: in negen van de tien gevallen geldt, dat als de man wil scheiden, de vrouw mij opbelt voor een afspraak. Dat zal omgekeerd nooit voorkomen. Als de vrouw wil scheiden, dan belt de vrouw.
Het lijkt wel alsof er minder empathie is naar elkaar toe, mensen willen vooral hun gelijk halen. Maar wanneer is een scheiding evenwichtig? Een relatie is een complexe verzameling aan geschiedenis, aan gevoelens, aan blauwe plekken, aan wensen, aan verlangens, aan angsten. Het is een ingewikkelde knoop. En dan maal twee. Mediation zoekt de hele tijd de balans tussen de belangen van het individu en de rol als ouder, als huisgenoot, als mede-eigenaar van de BV huishouding. Dat is ingewikkeld.
Ik heb een paar keer meegemaakt dat een scheiding niet doorging – dat zijn echt de pareltjes. Zo begeleidde ik een vrouw die al jaren huisvrouw was. Ze wist dat ze een baan moest zoeken en ging als een raket aan de slag: eerst bij de HEMA, daarna bij een notariskantoor. Daardoor veranderde de dynamiek in dat hele gezin. Nu zat zij ’s avonds niet meer chagrijnig te wachten totdat iedereen thuis was, maar lag er een briefje op de keukentafel. De eerste die thuis was, moest de aardappels schillen. De tweede dopt de boontjes.
De kinderen werden minder verwend, en haar man moest thuis ook weer de handen uit de mouwen steken. Op een gegeven moment stelde ik voor dat ze een hapje met elkaar zouden eten om alles nog even door te praten. En bij een diner bij kaarslicht hebben ze elkaar weer in de ogen gekeken, en de rest is geschiedenis.
Weinig mensen beseffen dat scheiden geen ‘honderd-nul’-beslissing is; het is dus niet: ‘alles of niets’. Ik zie het meer als eb en vloed. In het begin hoor je het geruis van de zee dichterbij komen, dan voel je de kou van het water naderen. En ook al is het nog niet helemaal vloed, toch zijn opeens je voeten nat.
Die ambivalentie blijft: ook voor degene die het besluit neemt om te scheiden. Die laat zijn gezin in de steek, gaat een onzekere toekomst tegemoet in financiële zin, moet afscheid nemen van schoonfamilie. Zo zijn er allerlei rollen in je leven die een transformatie doormaken. En dat is hartstikke eng.
Grootste misverstand? Dat mensen snel de handdoek in de ring gooien. Ik zie mensen rommelen, ploeteren, bidden – bloed, zweet en tranen. Ze zijn hartstikke toegewijd. Daarom duren huwelijken ook nog steeds best wel lang [gemiddeld 14,5 jaar in geval van huwelijken die eindigen in een scheiding]. We blijven gewoontedieren, die houden van zekerheid.”
Hoe lang in het vak? Startte in 2004 haar eigen praktijk in Amsterdam, inmiddels met personeel.
Wat voor zaken? Complexere zaken, waarbij vaak veel kapitaal gemoeid is.
Hoeveel scheidingen begeleid? „Twintig per maand? Ik zou het echt niet weten. Over mijn hele carrière echt dui-zen-den.”
Getrouwd? Nee, maar gelooft voor „100 procent” in het huwelijk.
„Als mensen trouwen zitten ze op een roze wolk; ze spenderen bakken met geld aan een jurk of een taart, maar ze denken niet na over de consequenties van hóé ze trouwen. Het is zo belangrijk om het bespreekbaar te maken. Misschien niet zo romantisch, maar het leven is niet altijd romantisch.
Het is prima als jij zegt: schatje, ik hou zoveel van jou, jij mag al mijn bezittingen hebben. Maar het gaat erom dat het een bewuste keuze is. Weet waar je vanaf ziet, zodat de wederpartij ook weet wat ze krijgen. In plaats daarvan kom ik ongelooflijk vaak onwetendheid tegen, dat is het schrijnende. Mensen weten niet wat hun rechten of plichten zijn.
Er zijn grofweg drie ‘regimes’ waarbinnen je kan trouwen. Het regime waar je, sinds 2018, automatisch in belandt, is het ‘beperkte gemeenschap van goederen’. Dat betekent: alles wat voor het huwelijk van jou is, blijft van jou. Alles wat je daarna samen vergaart, is van jullie beiden. Daarnaast heb je algehele gemeenschap van goederen, wat betekent dat alles – schulden of eigendommen – van voor en tijdens het huwelijk van jullie beiden is. En ten slotte huwelijkse voorwaarden, waar je allerlei verrekenbedingen of clausules aan kunt toevoegen.
Je kan het zo specifiek maken als je zelf wil. Ik begeleid ook vaak mensen vóór ze gaan trouwen, bij het checken of opstellen van de voorwaarden.
Ik vraag iedereen die binnenkomt voor de eerste afspraak: hoe is het met je hart? Hoe voel jij je in de scheiding? Heb je nog gevoelens? Want dan weet ik hoe hard ze erin willen gaan. We willen er natuurlijk uitkomen, maar met een scherpe onderhandeling is niks mis. Ik sta ook bekend als vechtscheidingsadvocaat. Nou, geuzennaam, perfect. Een gevecht is meestal nodig, wil je iets goeds krijgen.
Ondanks de beroepsdeformatie en de harde wereld waar ik in zit, geloof ik nog steeds in de liefde, 100 procent. Ik heb een rücksichtsloze, harde kant, natuurlijk, die moet je hebben. Maar ik ben niet verzuurd. En ik zou nog steeds willen trouwen.
Ik zie ook steeds meer informele samenwoners die niks officieel hebben geregeld. Ik zou altijd aanraden om een samenlevingsovereenkomst op te stellen. Hoe betaal je de kosten van de huishouding? Wat gebeurt er met de inboedel? Wat zijn de afspraken over mogelijke partneralimentatie? Of de verdeling van de overwaarde van de woning? Je moet het wel serieus nemen: zodra je het woord ‘overeenkomst’ hoort, moeten de bellen altijd gaan rinkelen. Want afspraak is afspraak.
Ik vind wel dat de omgang onderling grover is geworden, ik zie meer hebberigheid. Ook is er meer te kiezen, door sociale media zie je continu of het gras groener is aan de overkant.”
Hoe lang in het vak? Werkte vanaf 1982 als advocaat, vanaf 1990 in het familierecht en destijds ook gestart met mediation. Vanaf 2003 werkzaam als familierechter.
Wat voor zaken? Gespecialiseerd in de positie van kinderen bij complexe scheidingen.
Hoe veel scheidingen begeleid? Duizenden.
Getrouwd? Ja, met twee kinderen, en twee kleinkinderen
„Mijn ouders hadden een heel ongelukkig huwelijk, maar ze zijn nooit gescheiden. Als kind sta je daar machteloos tussenin. Dat is een belangrijke reden waarom ik in dit vak terecht ben gekomen. Ik had mijn ouders graag gelukkiger gezien, en dat is in mijn jeugd nooit gelukt. Dan maar nu ik volwassen ben – voor andere ouders en kinderen.
Zodra mensen de zitting inlopen, zie je boosheid, verdriet en verbittering. De een zegt geen cent te krijgen, de ander mag de kinderen niet meer zien. Ik vraag altijd: hoe zou je je liever willen voelen dan boos, of verdrietig? Dan word ik vaak aangekeken alsof ik gek ben. Dat snap ik, het is een moeilijke vraag. Maar door ze het concreet te laten beschrijven, heb ik binnen een paar minuten de toekomstbeelden van die ouders voor me. Vervolgens verschijnt bij hen ook rust in de ogen, in de gezichtsuitdrukking.
Op die manier rust brengen lukt soms, maar lang niet altijd. Juist in de gevallen die mij het meest aan het hart gaan, waarbij één of beide ouders met forse problematiek zitten, heb ik als rechter niet de mogelijkheid om door te verwijzen naar de juiste hulp of psychiatrische behandeling, terwijl ik zie dat het nodig is. Dat blijft een gebrek in het systeem.
Als mediator heb ik veel gewerkt met de transactionele analyse. Deze methode gaat ervan uit dat we communiceren vanuit drie posities: de ouder, de volwassene en het kind. Vaak zitten partijen vast in bepaalde rollen die ze fanatiek uitleven zonder het te beseffen. Als ik ze dan uitnodigde om uit die rol te treden, kwam naderhand vaak het besef: als we hier eerder hulp bij hadden gekregen, was het nooit zo erg geworden. Dan waren we misschien wel bij elkaar gebleven. Dat heeft iets verdrietigs, omdat het te laat is, maar ze scheiden vervolgens wel goed.
Mijn advies voor alle stellen: kom tot een goed gesprek onder begeleiding zodra je problemen hebt. Met de juiste begeleiding is de kans dat je daar samen uitkomt verreweg het grootst. Het tegenovergestelde is ook waar: de verkeerde professional verergert het probleem. Daar kun je ouders niet altijd tegen beschermen. Helaas is er een overkill aan professionals op de markt op het gebied van scheiden.
Als maatschappij zitten we in een ontwikkeling van verregaande individualisatie, dat zie ik terug in de rechtbank. De focus ligt bij het opkomen voor ‘eigen rechten’. Het wordt steeds lastiger om mensen ervan te overtuigen dat investeren in de ander de allerbeste oplossing is voor welk probleem dan ook.”
Bron: CBS en De Nationale Echtscheidingsmonitor 2025.
Illustraties Caitlin Becker Hof
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken
Source: NRC