Alleen met maatregelen die economisch pijn gaan doen kan Nederland zijn klimaatdoel voor 2030 halen, waarschuwt het Planbureau voor de Leefomgeving. Tegen welke obstakels lopen de belangrijkste sectoren aan?
Het is heel erg onwaarschijnlijk dat Nederland het wettelijk klimaatdoel voor 2030 haalt. Dat was vorige week de harde conclusie van het Planbureau voor de Leefomgeving. Elk jaar weegt het planbureau het klimaatbeleid van de Nederlandse regering en berekent hoeveel minder CO2 dat oplevert. Daarbij ligt de focus nu vooral op het ‘tussendoel’ dat Nederland heeft gesteld voor 2030: 55 procent minder uitstoot dan in 1990. Twee jaar geleden kwam dat doel voor het eerst ‘in zicht’, al was de kans dat het zou worden gehaald ook toen al klein.
Maar in plaats van nog een paar tandjes bij te zetten, zwakte het inmiddels demissionaire rechtse kabinet het klimaatbeleid juist af. Intussen liep de energietransitie op vele fronten extra vertraging op door stijgende bouwkosten, lage elektriciteitsprijzen en oplopende wachttijden voor een aansluiting op het stroomnet.
De kans het doel voor 2030 te halen ‘zonder serieuze economische pijn of maatschappelijk weerstand’ wordt daardoor steeds kleiner, waarschuwt het planbureau. En voor de periode na 2030 schieten de plannen al helemaal tekort om het doel van 2050 te halen: ‘klimaatneutraliteit’, netto geen broeikasgasemissies.
Het Planbureau voor de Leefomgeving adviseert ‘stevige maatregelen’ die de transitie ‘voor de lange termijn ondersteunen’. Deze week bleek dat die aanbeveling lang niet alleen door rekenmeesters en klimaatactivisten wordt omarmd. Een ‘brede maatschappelijke coalitie’, van onder meer bedrijfsleven, vakbonden, verhuurders, netbeheerder en milieubeweging toog naar de Tweede Kamer met tien uitgangspunten waarmee het klimaatbeleid weer op koers moet komen. Niet alleen voor de planeet, maar ook om Nederland minder afhankelijk te maken van dubieuze energieproducerende landen.
Zeven politieke partijen (VVD, NSC, CDA, CU, D66, Volt, GroenLinks-PvdA) – die samen een ruime Kamermeederheid van 87 zetels vertegenwoordigen – zetten daarop een handtekening onder een ‘stembusakkkoord’ over de tien uitgangspunten.
Wat is daarvoor concreet nodig? Drie vertegenwoordigers van belangrijke sectoren vertellen over hun plannen om de doelen wel te halen. En welke rol zij daarbij zien voor een nieuwe regering.
Wie: Marco Waas
Is: Eindverantwoordelijk voor duurzaamheid en innovatie bij chemiebedrijf Nobian
Over de industrie: Industrie is goed voor ongeveer eenderde van de Nederlandse CO2-uitstoot. Die uitstoot is al jaren gestaag aan het dalen. Maar de kans dat het doel voor 2030 wordt gehaald is volgens het Planbureau voor de Leefomgeving nu minder dan 5 procent. Bovendien komt een belangrijk deel van de reductie niet zozeer door verduurzaming, maar doordat chemische bedrijven in Nederland hun fabrieken sluiten.
‘De energietransitie is voor ons een gigantische kans’, zegt Marco Waas.‘Wij kunnen uit zout bouwsteentjes halen die hard nodig zijn voor de energietransitie. Zoals kunststoffen voor windmolens en elektrische auto’s, zouten voor accu’s. En dan kunnen wij ook nog eens waterstof onder de grond opslaan in de zoutcavernes die achterblijven nadat er zout is gewonnen.’
Nobian (de voormalige basischemie- en zoutdivisie van AkzoNobel) sloot vorig jaar als eerste en enige van ongeveer twintig energie-intensieve bedrijven een ‘maatwerkafspraak’ met de overheid. Met een subsidie van 185 miljoen euro op een totale investering van 645 miljoen euro brengt het bedrijf versneld de CO2-uitstoot omlaag. Daarbij worden onder meer gasgestookte installaties vervangen door warmtepompen.
Maatwerkafspraken hadden hét instrument moeten zijn waarmee Nederland het klimaatdoel van 2030 alsnog zou halen. In de industrie is namelijk relatief snel en goedkoop winst te boeken. Waas: ‘De vergroening van Nobian heeft evenveel effect als het verduurzamen van alle woningen in Den Haag. Dat laatste kost vele jaren en 3 miljard euro.’
Maar afgezien van Nobian komt er dus weinig van terecht. ‘Toch zou het doodzonde zijn als we stoppen met maatwerk en intensief overleg tussen industrie en overheid’, zegt Waas. ‘Zo lopen wij nu tegen onlogische stikstofregels aan. We krijgen vanwege stikstof geen bouwvergunnig om een installatie te vervangen die stikstof uitstoot.’
Als het aan Waas ligt is de weg vooruit helder: ‘De energie- en materialentransitie is een project dat dertig jaar duurt, radicale samenwerking is vereist en daar moet veel meer sturing vanuit Den Haag op komen. We hebben eerder met de Deltawerken bewezen dat dat kan. Nu moet er een groen Deltaplan komen, dat ministeries overstijgt.’
Wie: Karin Verdooren
Is: Bestuursvoorzitter van woningcorporatie Lieven de Key in Amsterdam en Diemen.
Over de gebouwde omgeving: Ongeveer 12 procent van alle Nederlandse emissies wordt uitgestoten bij het verwarmen van gebouwen. Relatief gaat het met de verduurzaming daarvan niet eens zo slecht. De kans dat het doel voor 2030 wordt gehaald is volgens het planbureau 10 procent. Maar met name de warmtetransitie in steden, via warmtenetten, is afgelopen jaren volledig gestagneerd.
Toen de regering afgelopen voorjaar plotseling besloot woningcorporaties een huurbevriezing op te leggen, schrok Karin Verdooren zich rot. ‘Die maatregel sloeg een enorm gat in onze begroting. We hebben direct onze afdeling projecten opdracht gegeven te onderzoeken waar we nog onderuit konden.’
Onder grote druk werd de huurbevriezing weer teruggedraaid. ‘Maar het vertrouwen is wel beschadigd’, zegt Verdooren. ‘We hebben ons als woningcorporaties afgelopen jaren maximaal gestretcht om te doen wat de maatschappij van ons vraagt: betaalbare huizen bouwen en onze bestaande voorraad verduurzamen. Daarvoor gaan we financieel tot het randje. Het besef dat de politiek je zo over dat randje kan duwen, hakt erin.’
Voor het klimaatdoel is dat funest. Woningcorporaties bezitten ruim 2 miljoen woningen in Nederland, een kwart van de totale voorraad. Aan enthousiasme om die huizen te verduurzamen geen gebrek. In het hele land zijn corporaties bezig met isoleren, warmtenetten, zonnepanelen. Lieven de Key experimenteert zelfs met terugwinnen van warmte uit het riool.
‘Dat is allemaal wel heel erg kostbaar’, zegt Verdooren. ‘Wij zijn 30- tot 60 duizend euro kwijt als we een oudere woning met isolerende schil en dubbel glas een goed energielabel willen geven.’
Onzekerheid over de kosten van verduurzaming is een probleem. Zodra huurders vermoeden dat hun vaste lasten omhoog zouden kunnen gaan, stemmen ze vaak niet in met renovatie. Verdooren: ‘Logisch, als je je zorgen maakt of je kinderen wel naar voetbal kunnen of genoeg te eten hebben.’
Dankzij zeer intensief contact met bewoners is het Lieven de Key afgelopen jaren wel gelukt om twee flats in Zuidoost aan te sluiten op het warmtenet. Maar door onzekerheid over de prijs ligt de uitbreiding van warmtenetten in Amsterdam inmiddels zo goed als stil. Om dat soort impasses te doorbreken zijn corporaties, gemeenten en energiebedrijven afhankelijk van subsidies en heldere afspraken met Den Haag, benadrukt Verdooren. ‘En dan moeten wij er dus op kunnen vertrouwen dat die afspraken ook worden nagekomen.’
Wie: Jilles van den Beukel
Is: Specialist wet- en regelgeving bij energieconcern Eneco
Over de elektriceitssector: Vorig jaar werd voor het eerst ruim de helft van alle elektriciteit duurzaam opgewekt. Belangrijk, want groene stroom is een voorwaarde voor de energietransitie in alle sectoren. Daarom is het planbureau zeer bezorgd over de stagnerende ontwikkeling van windmolenparken op zee. Die heeft flinke impact: waar vorig jaar nog werd uitgegaan van 70 procent van alle stroom uit hernieuwbare elektriciteit in 2030, is dat nu bijgesteld naar 60 procent.
‘Gelukkig zien wij wel dat er voor wind op zee nu al wordt gewerkt aan een perspectief voor de lange termijn’, zegt Jilles van den Beukel. ‘Al is het natuurlijk nog wel afwachten wat het nieuwe kabinet gaat doen.’ Energieconcern Eneco investeerde afgelopen jaren veel in het bouwen van windmolenparken op zee. Maar vorig jaar maart trok het bedrijf zich terug omdat het financieel te riskant is geworden.
Vorige week maakte het demissionaire kabinet bekend dat het bijna 950 miljoen euro uit het Klimaatfonds haalt om daarmee de bouw van twee nieuwe windparken te ondersteunen. Hiermee hoopt demissionair klimaatminister Sophie Hermans te voorkomen dat de bouw van offshore windparken volledig stil komt te liggen.
‘Dat is best een principiële stap, na jaren waarin zonder subsidie werd gebouwd’, zegt Van den Beukel. Ook noemt hij het goed dat er wordt gewerkt aan de invoering van zogenoemde contract for difference. ‘Daar hebben we als Eneco lang voor gepleit. Het is een systeem waarbij je subsidie krijgt als de marktprijs voor elektriciteit laag is, en je geld terugstort aan de overheid als er hoge stroomprijzen zijn. Maatregelen als deze geven stabiliteit.’
Toch zijn er bij het energiebedrijf ook serieuze zorgen over een ander belangrijk werkpaard van de energietransitie: de SDE++-subsidie die afgeschaft dreigt te worden. Die subsidie is bedoeld voor zonne- en windenergie op land en voor bijvoorbeeld energie uit biomassa.
‘Als je de energietransitie wilt laten doorgaan, moet je deze succesvolle regeling niet afschaffen’, waarschuwt Van den Beukel. ‘Nu loopt de regeling nog even door, er is bijvoorbeeld voor volgend jaar nog 8 miljard euro beschikbaar. Dat is positief. Maar ook hier geldt: een volgend kabinet zou de regeling niet moeten afschaffen.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.