Indonesië krijgt duizenden museumobjecten terug van Nederland. Ook het befaamde schedelkapje van de Javamens, dat de Nederlander Eugène Dubois liet opgraven door dwangarbeiders. Indonesiërs reageren verdeeld, ziet correspondent Noël van Bemmel.
is economieredacteur. Hij is specialist duurzaamheid en circulaire economie.
Dag Noël. In Nederland is het aanstaande vertrek van het schedelkapje uit Naturalis groot nieuws. Hoe is dat in Indonesië?
‘Ik zat vrijdag helemaal klaar voor jubelende reacties op de terugkeer van de Javamens, nadat hij meer dan honderd jaar in Europa heeft doorgebracht. Er verschenen wel wat nieuwsberichten in serieuze kranten, maar het gros van de Indonesiërs haalt zijn informatie van de sociale media. Daar zag ik zaterdag pas de eerste reacties van het publiek binnendruppelen.
‘In de Indonesische krant Tempo viert de Indonesische minister van Onderwijs de terugkeer van de stukken als een overwinning voor de natie. Hij noemde het ‘bewijs dat de culturele diplomatie van Indonesië effectief is’. Ook zei hij dat ze al sinds begin dit jaar bezig zijn om de objecten terug te krijgen, terwijl voorgaande regeringen hier ook al mee bezig waren. De huidige regering probeert dit dus te claimen om politieke punten te scoren.’
Hoe bekend is het schedelkapje van de oeroude mensensoort Homo erectus bij het brede Indonesische publiek?
‘Als je het iemand uit de middenklasse vraagt, zal die vermoedelijk zeggen: daar heb ik weleens wat over gehoord op de middelbare school. Iemand vertelde me dat de leraar hem had uitgelegd hoe Dubois Indonesië had geholpen met het vinden van fossielen, in een les over de evolutie van de mens.
‘Dat was wel een wat oudere Indonesiër. Ik heb niet scherp wat er nu in de schoolboeken staat. The Jakarta Post, een Engelstalige krant, schreef dit weekend dat de Nederlanders de fossielen hadden ‘geplunderd’, dus dat duidt wel op een verandering van toon.
‘Vraag je het aan het armere deel van de bevolking, de 60 procent die in de informele sector werkt, dan zegt het ze vaak niks. Zij moeten van een paar euro per dag rondkomen en zijn soms tien, vijftien uur per dag bezig met cari uang − dat betekent geld zoeken. Die hebben wel wat anders aan hun hoofd.
‘In 2022 ben ik naar de vindplaats van de Javamens gegaan. Nog geen 100 meter verderop waren mensen aan het werk op de rijstakkers. Toen ik ze hiernaar vroeg, hadden ze er nog nooit van gehoord. Het zijn vooral de beter opgeleide, beter gesitueerde Indonesiërs die zich hiermee bezighouden.’
Reageren zij blij op de terugkeer van de topstukken?
‘Op sociale media en in reacties op het artikel van Tempo zie ik natuurlijk dat mensen dit vieren. Belangrijke objecten, die veel leren over de geschiedenis van Indonesië, komen eindelijk naar huis. Maar ik zie ook zorgen, vooral over het enorme volume van de collectie die nu overkomt: 28 duizend stukken. Er is hier veel protest tegen de huidige regering, het vertrouwen in de overheid is laag. Mensen vragen zich af of Indonesië al die stukken wel goed kan herbergen.
‘Dat wordt in Nederland als een ongepaste, postkoloniale vraag gezien. Maar Indonesiërs stellen die vraag wel. Zeker omdat er vorig jaar nog een grote brand is uitgebroken in het Nationaal Museum in Jakarta, waarbij ook fossiele schedels verloren zijn gegaan. In het verleden zijn daar spectaculaire diefstallen geweest. In de overige, kleinere musea zijn de bewaaromstandigheden al helemaal niet vergelijkbaar met die van Naturalis. Van de klimaatgereguleerde opslagruimtes die Naturalis heeft voor zijn collectie, met overdruk om stof buiten te houden, is daar geen sprake.
‘Intussen is het budget van het Indonesische ministerie van Onderwijs, verantwoordelijk voor museumcollecties, bijna gehalveerd. De regering heeft veel nieuwe projecten gelanceerd voor de gewone bevolking: gratis lunch op school, drie miljoen nieuwe staatswoningen en reusachtige staatsboerderijen om de productie van rijst en maïs te verhogen. Dat is een zware aanslag op de hele begroting.’
Weten we al waar het schedelkapje van Dubois terecht zal komen?
‘Daar is nog niks over bekendgemaakt, maar de kans lijkt groot dat het het Nationaal Museum gaat worden. Daar gaat het meeste geld naartoe, daar werken de best betaalde conservatoren.
‘Ik ben er een paar weken geleden nog geweest. Toen viel mij op dat er op de eerste verdieping een donkere ruimte is gemaakt waar het opvallend koud was, met een glazen scherm waar een oermens achter stond, geflankeerd door twee beeldschermen. Toen dacht ik: waarschijnlijk hebben ze dit gemaakt om de Javamens tentoon te stellen.’
Nederland en Indonesië benadrukken dat onderzoek aan de objecten na de verhuizing gewoon doorgaat. Is er al meer bekend over hoe dat in zijn werk gaat?
‘Nederland zou samen met Indonesië een plan gaan opstellen voor de conservering, digitalisering en tentoonstelling van de stukken. Daarvoor zouden ook archivarissen in Indonesië worden opgeleid. De vraag is wie dat gaat betalen. Ik hoop Nederland, want als Indonesië moet betalen, moet het van dat zwaar gekorte ministerie van Onderwijs komen. En scholen in Indonesië kampen met genoeg problemen, zoals ernstige lerarentekorten.
‘Een ander topstuk dat terugkomt, is een bekraste schelp die volgens archeologen met opzet door de Javamens is versierd. Die is pas in 2014 opgemerkt in de verzameling. Dat laat zien dat onderzoek aan deze objecten nog steeds unieke en belangrijke vondsten kan opleveren.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant