Zondag kiezen Moldaviërs een nieuw parlement. Het is een bepalende stembusgang voor de koers van het land, een jaar nadat de pro-Europese Maia Sandu de presidentsverkiezingen won. Het is de vraag of haar Partij van Actie en Solidariteit (PAS) op dezelfde manier kan doorregeren. Niet als het aan het Kremlin ligt.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De spanning was om te snijden in Moldavië, toen de politie afgelopen maandag meer dan tweehonderd huiszoekingen uitvoerde. De autoriteiten waarschuwen al maanden voor grootschalige Russische inmenging bij de verkiezingen komende zondag. Er zijn 74 mensen gearresteerd. Volgens de openbaar aanklager gaat het om Moldaviërs die in Servië door de Russische inlichtingendienst zijn geïnstrueerd om de openbare orde te verstoren, rellen te starten en onrust te zaaien.
De organisatie van gewelddadige protesten rond de verkiezingen is een van de manieren waarop Rusland probeert de stembusgang te verstoren, zei premier Dorin Recean deze week. Daarnaast wees hij op systematische pogingen om stemmen te kopen, cyberaanvallen en een stortvloed aan desinformatie. De autoriteiten wijzen daarbij naar het Kremlin. Hun beweringen worden gestaafd door onafhankelijk onderzoek van het Moldavische dagblad Ziarul de Garda en de BBC. Bloomberg achterhaalde documenten met Russische plannen om Moldavië te destabiliseren.
Het Kremlin rekent Moldavië tot zijn invloedssfeer. ‘Maar de Russische invloed is sinds de invasie van Oekraïne verzwakt in voormalige Sovjetstaten’, zegt Anastia Pociumban, analist bij denktank DGAP. ‘Deze verkiezingen zijn op korte termijn de laatste kans van Rusland om de grip op Moldavië niet te verliezen.’ Dit verklaart wat president Maia Sandu ‘een ongelimiteerde hybride oorlog’ noemt, om ‘Moldavië te veroveren via de stembus’.
Vorig jaar wist Sandu ondanks grootschalige inmenging van Rusland de presidentsverkiezingen te winnen. Een gelijktijdig referendum over toekomstige EU-toetreding eindigde zeer nipt in een ‘ja’. Ook toen was er ook sprake van Russische inmenging, onder meer via het omkopen van kiezers. De autoriteiten schatten dat 130 duizend mensen destijds geld hebben ontvangen, bijna 10 procent van het electoraat in Moldavië.
Andrei Rusu, die voor de Moldavische ngo Watchdog onderzoek doet naar desinformatie, ziet overeenkomsten met vorig jaar, zoals terugkerende verhalen: ‘Maia Sandu is slecht, de EU ondermijnt de traditionele waarden en de kerk, Moldavië moet neutraal blijven en ook goede betrekkingen met Rusland onderhouden.’ Die worden verspreid door bots, betaalde menselijke internetgebruikers en ook door de orthodoxe kerk, die nauwe banden met Rusland onderhoudt.
Maar er zijn ook belangrijke verschillen met vorig jaar, zegt Rusu. ‘Het is agressiever, zowel qua inhoud als qua schaal. Er wordt sinds dit jaar grootschalig AI gebruikt, en dit keer is ook de diaspora doelwit.’ De diaspora is juist waar Sandu en haar partij PAS normaal gesproken op forse steun kunnen rekenen. AI maakt het nog eenvoudiger en efficiënter om desinformatie te maken en te verspreiden.
Er staat dit jaar meer op het spel dan bij de presidentsverkiezingen, legt Pociumban uit. ‘Voor toekomstige EU-toetreding is het doorslaggevend of er komende jaren een pro-Europese regering komt.’ Moldavië hoopt in 2030 lid te worden van de EU. Dat maakt deze verkiezingen geopolitiek, ook bezien vanuit de EU, die afgelopen jaren veel investeerde in de Moldavische economie.
Voor de veiligheid in de regio en steun voor Oekraïne is het ook van belang dat pro-Russische politici niet aan invloed winnen. Sandu waarschuwde bovendien dat het Kremlin Moldavië als laboratorium gebruikt voor campagnes om ook elders in Europa verkiezingen te beïnvloeden. ‘Moldavië is de proeftuin, Europa is het doel.’
De peilingen zijn onbetrouwbaar, tussen de 30 en 40 procent van de kiezers heeft nog geen besluit genomen en doorgaans wordt de diaspora niet meegenomen in de resultaten. Na een klinkende verkiezingsoverwinning in 2021 kreeg PAS een stevige meerderheid van 61 van de 101 zetels in het parlement. Sandu en haar partij voerden destijds campagne gericht op verandering en corruptiebestrijding.
Vier jaar later is niet alleen de geopolitieke context fundamenteel anders, maar er is ook onvrede over de traagheid van de hervormingen en de slechte staat van de economie, die Russische propaganda en pro-Kremlinpartijen uitbuiten.
Meevaller voor Sandu is de uitlevering van oligarch Vladimir Plahotniuc door Griekenland deze week, die in Moldavië werd gezocht voor zijn betrokkenheid bij grootschalige fraude die de staat ongeveer een miljard euro kostte. Maar de kans is groot dat PAS zijn meerderheid verliest en zelfs als ze de grootste wordt, een coalitie moet vormen.
Er zijn nog drie andere partijen die waarschijnlijk de kiesdrempel van 5 procent halen. De grootste is het Patriottisch Blok, een amalgaam van pro-Russische partijen dat campagne voert op religie, traditie en goedkoop Russisch gas. Verder zijn er Onze Partij van Renato Usatii, een wat kameleontische populist die ooit als zakenman in Rusland een fortuin vergaarde alsook het Alternatieve Blok. Deze partij presenteert zich als pro-Europees, maar volgens PAS is die een pro-Russische wolf in schaapskleren.
Veel hangt af van de precieze verkiezingsuitslag en de mogelijke coalitievorming, zegt Pociumban. Als PAS wint maar compromissen moet sluiten ‘kun je een regering krijgen die op papier heel pro-Europees is, maar waar op de achtergrond het tempo van hervormingen afneemt en er veel politieke onzekerheid is’. Hetzelfde geldt voor een minderheidsregering.
Ondertussen waarschuwen de autoriteiten ook voor inmenging juist na de verkiezingen, wanneer een mogelijk onzekere politieke periode aanbreekt. Ook het gezaghebbende Institute for the Study of War waarschuwde donderdag in een rapport dat Rusland na de verkiezingen mogelijk zal proberen door middel van rellen en protesten Sandu af te zetten. Desinformatie-onderzoeker Rusu bevestigt dit. ‘Een van de dominante verhalen is dat deze verkiezingen niet eerlijk gaan verlopen. Dit moet een bodem creëren voor onrust en protesten na de verkiezingen als PAS wint.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant