Voor defensie is de Vierdaagse ook een militaire oefening. ‘Je hebt echte mensen, je hebt bloed en je hebt massa’

De opbeurende klanken van een Zweedse regimentsfanfare verwelkomen dinsdag kort na twee uur de militairen die terugkeren op kamp Heumensoord. De tijdelijke militaire locatie ten zuiden van Nijmegen biedt jaarlijks tijdens de Vierdaagse huisvesting aan duizenden militairen. Deze editie: zesduizend militairen uit 39 landen, van wie ongeveer vijftienhonderd Nederlanders.

Met pils en een DJ vieren tientallen detachementen dat ze in ieder geval de eerste etappe volbracht hebben. Een Duitse eenheid loopt met twee oudere leden op brancards de feesttent binnen, quasi-gewond. Een van de mannen draagt een verpleegster-outfit alsof het een vrijgezellendag is.

Maar voor de kampleiding, en daarmee defensie, is de Vierdaagse ook ernst. „We gaan mogelijk naar een grootschalig conflict en iets als ‘massa’ zijn we gewoon niet meer gewend”, zegt luitenant-kolonel Jakob Feenstra. Daarom is de Vierdaagse ook een militaire oefening. Zelfs de blarenbehandeling, zegt Feenstra, is trainen in triage: wie is er het ergst aan toe? „Je hebt echte mensen, je hebt bloed en je hebt massa. Gelukkig allemaal wel met blije gezichten.” En de koks moeten voor tweeduizend mensen per uur koken, zegt hij. „Dat is voor sommigen ook nieuw of een tijd geleden.”

‘Geen oorlog maar ook geen vrede’

Feenstra is commandant van kamp Heumensoord. Hij houdt van de Vierdaagse, met militairen van diverse krijgsmachten die „schouder aan schouder” staan „met een gezamenlijk doel” – vier keer veertig kilometer wandelen met bepakking. „En dat midden in de samenleving, voor mij is dat het ultieme voorbeeld van vrijheid.”

In de vorige maand verschenen Defensienota van het kabinet staat dat de krijgsmacht „moet transformeren van een primair intern gerichte organisatie, naar een flexibele, innovatieve en taakgerichte partner die midden in de samenleving staat”. Nergens is die transformatie minder nodig dan bij de Vierdaagse, waar de civiele en militaire wereld vanaf de vroegste edities al in elkaar overlopen. Eenheden in uniform lopen tussen de wandelaars en feestgangers in Nijmegen, waar het sinds zaterdagavond zeven dagen feest is. 

Maar het is ook oorlog in Europa en de situatie in Nederland kenmerkt zich volgens het kabinet als „geen oorlog maar ook geen vrede”. De werving voor defensie, medeorganisator, hoort traditiegetrouw bij dit evenement. ‘Als je samen de eindstreep wil halen. Tijd voor Defensie’, staat bij de entree van de binnenstad op een led-billboard. Op twee locaties kunnen geïnteresseerde voorbijgangers via virtual reality ervaren hoe een (oefen)missie eruitziet.

Op kamp Heumensoord, niet toegankelijk voor burgers, wordt de oorlogsdreiging volgens kampcommandant Feenstra vertaald naar oefendoelstellingen. „Mocht het op een conflict uitkomen, dan zijn dit soort kampen gewoon nodig. Als doorvoerland kan Nederland andere eenheden huisvesten. Of we moeten misschien meer in het oosten een kamp opbouwen. Voor militairen, voor vluchtelingen of krijgsgevangen. Dit is dan een blauwdruk.”

Niet alleen om zieltjes te winnen

In het centrum van de stad wordt ook geoefend, maar dan anders. Het Defensiejournaal experimenteert daar maandagmiddag met een van de lastigste aspecten van televisie maken: het live schakelen met een andere locatie. De studio is aan de Waalkade in het centrum van Nijmegen. Er is wat vertraging op de lijn met de militair redacteur in Heumensoord die bierdrinkende militairen onwennig voor de microfoon krijgt.

De studio stond eerder op het kamp en daarmee bleef het volgens kapitein Jessica Bode toch „een beetje incrowd”, zegt ze na de uitzending die zij zojuist presenteerde. „We willen juist heel zichtbaar zijn.” Toen Bode, voormalig Telegraaf-journalist, begon bij de afdeling Ondersteuningscommando van defensie kende ze naar eigen zeggen niemand onder de wapenen. Defensie voelde ver weg voor haar, onbekend. „Behalve dat je op websites overal ‘Werken bij Defensie’ op je beeldscherm kreeg.”

Na de Defensiekrant was video de logische stap om een breder publiek aan te spreken. In de reportages houdt defensie het narratief in handen. „Echt niet alleen om zieltjes te winnen”, zegt Bode. „We willen laten zien dat defensie heel veel meer is dan schieten.” Het Defensiejournaal is „paars”, zegt ze, ofwel een platform voor alle krijgsmachtonderdelen. Als de tweede uitzending dinsdagmiddag begint, heeft de eerste ruim 7.500 views via YouTube. Een onvermijdelijke reactie in de comments: „Wat kost deze onzin en wie betaalt dat?”

Volgens een woordvoerder is het in het algemeen gesproken lastig om te zeggen waar een militaire oefening eindigt en een pr-activiteit begint. Zelfs het droppen van de artiest Russo met twee Chinooks op het festival Zwarte Cross in de Achterhoek, heet een „multi-ship confined landing op onbekend terrein”, appt hij. „We combineren zo trainen met presenteren naar de samenleving.”

In het Defensiejournaal van maandag vertelt bestuurslid Ton Strik van de stichting Vierdaagse over de oorsprong van het evenement in 1909. Een kapitein bij de afdeling opleiding en training vond „de marsvaardigheid” van rekruten tekortschieten. De Prins Hendrikkazerne in Nijmegen-Oost groeide uit tot het centrum van de estafettetochten langs diverse kazernes.

Zonder defensie geen Vierdaagse dus, maar protest tegen de militaire elementen is er ook geweest. Aanhangers van een antimilitaristische „aktiewandelclub” liepen in de jaren tachtig rond met de tekst ‘Is het hier oorlog?’ Militairen lopen sindsdien niet meer met bewapening rond. De hedendaagse militarisering van Europa kent een soortgelijke reflex, zij het stukken kleinschaliger. Afgelopen jaar spanden activisten doeken met pacifistische teksten over de route bij Heumensoord. Dit jaar is daar nog geen sprake van, volgens de organisatie.

Enthousiasme viert de boventoon. Zoals bij de sluiting komende donderdagavond van de pontonbrug over de Maas bij Cuijk, waar de wandelroutes op de slotdag overheen voeren. De middag ervoor is het ‘Defensie Kindermiddag’. Dit jaar zal de Genie met nieuw materieel werken, kondigt de site van de Cuijkse Vierdaagsefeesten aan. „Verwacht op z’n minst spektakel én parachutisten.”

Lees ook

Naar de Vierdaagse om een soldaat aan de haak te slaan