Peter Faber ging dwars en uitdagend tegen de regels in

Het was revolutionair in de jaren zeventig van het Nederlandse toneel, voorstellingen op locatie. Niet zomaar een locatie, nee, bijvoorbeeld een psychiatrische inrichting. Het collectief Het Werkteater deed dat met een voorstelling, Toestanden (1972), later gevolgd door een film. Acteur Peter Faber neemt de patiënten mee naar buiten, om te barbecueën. Een ongebruikelijke handeling. Het is de tijd van antipsychiatrie. Onwennig schuifelen de patiënten achter Faber aan; het uitje loopt uit de hand.

Het is een veelbetekenende scène waarin acteur Faber dwars en uitdagend tegen de regels ingaat; in de voorstelling was het al een ijzersterk moment, in de filmversie van Toestanden opnieuw. Donderdag overleed Peter Faber na een kort ziekbed in zijn woonplaats Amsterdam op 82-jarige leeftijd, zo maakten zijn nabestaanden deze vrijdag bekend.

Faber werd geboren in het Duitse Beieren, in het stadje Schwarzenbach an der Saale, op 9 oktober 1943. Zijn vader was een Nederlandse arbeider die in Hamburg zijn Duitse moeder leerde kennen. Faber groeide op in Amsterdam-Noord. Op zijn zestiende verliet hij het ouderlijk huis want hij wilde naar zee, meevaren met een schip als verstekeling. Faber onderging een strenge opvoeding, zijn moeder wilde haar wilde zoon die graag buitenspeelde in het gareel houden, maar vergeefs.

Aktie Tomaat

Via een kapper in Noord kreeg hij een advertentie van het openluchttheater in Tuindorp Oostzaan onder ogen, waarin ze vroegen om spelers; hij werd aangenomen en kreeg zo zijn eerste rol. Het was die van Oberon in Een midzomernachtsdroom van Shakespeare, geen geringe opgave voor een jonge speler. Vanaf dat moment wist Faber dat hij aan het theater wilde gaan.

In de jaren zestig maakte hij Aktie Tomaat van nabij mee. Vervolgens, op 20 februari 1970, was hij betrokken bij de oprichting van Het Werkteater aan het Amsterdamse Kattengat, een acteurscollectief dat theater wilde maken los van de traditionele schouwburgen. De groep werkte zonder regisseur of dramaturg, alles deed men samen, van tekst tot kostuum- en decorontwerp. Straten, pleinen, een reizende tent, scholen en ziekenhuizen vormden de speelplekken van de sociaal bewogen groep, met leden als Marja Kok, Helmert Woudenberg, Joop Admiraal, Shireen Strooker en Cas Enklaar.

Links: Danny de Munk, als 13-jarige, met Peter Faber in de film ‘Ciske de Rat’. Rechts: Peter Faber en Sacha Bulthuis in ‘Max Havelaar’.

Foto HERMAN PIETERSE / ANP / ANP Kippa

Nog steeds geldt Het Werkteater als een van de meest legendarische collectieven van ons land. Faber, met zijn vrijgevochten speelstijl en levenshouding, paste moeiteloos in deze coöperatieve entourage.

Zijn wat dwarse houding was ook te zien op 19 april 2005 in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Die dag werd een foto gemaakt van de grootste levende toneelspelers, althans, allen die een Louis of Theo d’Or hadden gewonnen. Faber was een van de 46 aanwezigen; hij was extreem jeugdig gekleed en kwam op met honkbalpet. Die zette hij trouwens af op het moment van de foto.

In 1975 weigerde hij de Louis d’Or voor zijn rol in Avondrood, mede onder druk van zijn collega’s van het acteurscollectief; individuele bekroningen pasten niet bij hun artistieke overtuiging van alles samen doen. Uiteindelijk zou Faber de hoogste toneelonderscheiding ook nog toegekend krijgen voor zijn rol in Het Koekoeksnest (1991). Bij Het Werkteater leerde Faber zijn tweede vrouw kennen, actrice Shireen Strooker, met wie hij twee van zijn vijf kinderen kreeg. Faber trouwde in totaal vijf keer.

Faber was een energiek acteur, tot op hoge leeftijd bleef hij optreden. Ook riep hij in 2008 een ideële stichting in het leven, de Peter Faber Stichting, die als doel heeft jongeren in Tuindorp Oostzaan en Amsterdam-Noord een kansrijke jeugd te geven, iets wat Faber zelf naar eigen zeggen ernstig had gemist. Op de site van de Peter Faber Stichting schrijft hij wat iemand op school ooit tegen hem zei, hij was toen zestien: „Faber, jij komt uit Amsterdam-Noord, en uit Amsterdam-Noord is nog nooit iets goeds vandaan gekomen. In Amsterdam-Noord stonden vroeger de galgen, Faber, en die stonden daar niet voor niks. Faber, jij bent niks, jij kan niks en jij wordt niks!” Voor Faber vormden deze vernietigende woorden de leidraad voor zijn latere, imposante toneelcarrière.

Dagboek van een gek

Nadat Het Werkteater begin jaren tachtig geleidelijk uit elkaar begon te vallen, koos Faber zijn weg in musicals, films en eigen toneelstukken. Zo speelde hij, in de regie van zijn Werkteater-kompaan Helmert Woudenberg, in 2005 het beroemde Dagboek van een gek, van de Russische schrijver Nikolaj Gogol. In die voorstelling noemde hij zijn „innerlijke vuur” om telkens weer het toneel op te gaan, een mooie vorm van zelfanalyse. De rol was uitermate geschikt voor Faber, hij speelde met spetterende levenslust en overtuiging. Hij noemde zijn personage, de gek dus, Axel Loopbaan, een ambtenaar die zich voorbereidt om de rest van zijn leven op de maan te gaan wonen. De voorstelling paste, na al die jaren, prachtig in het idioom van Het Werkteater: de aanval op alles wat ‘normaal’ is.

Faber speelde verder in televisieseries, zoals Duel in de diepte, Baantjer, Flodder, Prettig Geregeld en Onderweg naar Morgen, hij was de zakenman Reinier Veltman in Goede tijden, slechte tijden. Zijn levensmotto, zoals ook gebruikt voor zijn stichting, is creatieve energie halen uit destructieve krachten. Met deze overtuiging wilde hij jongeren helpen en het was ook de overtuiging waarmee hij theater maakte.

Faber trad op in musicals, waaronder De Jantjes en Peter Pan. Zelf gaf hij les aan de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie en de Frank Sanders Akademie voor musicaltheater. Daarnaast maakte hij furore in films, zoals Keetje Tippel (1975), met de titelrol in Max Havelaar (1976), Soldaat van Oranje (1977), Ciske de Rat (1984) en met de rol van vader John Gisberts in de films Schatjes! (1984) en Mama is boos! (1986). Ook speelde hij een rol in A Bridge Too Far (1977) van Richard Attenborough, met internationale sterren als Sean Connery en Anthony Hopkins.

Het is niet zo verwonderlijk dat Faber als filmacteur – met name in Schatjes!, in zijn rol als sympathieke vader Cor in Ciske de Rat en vooral in Max Havelaar – zoveel succes had en geliefd was bij het grote publiek: hier acteerde iemand volkomen naturel, zonder pathos, alsof hijzelf zo van de straat kwam. Hiermee gaf hij een nieuwe dimensie aan het filmacteren. Bovendien beschikte Faber over een stralend charisma, brutaal en innemend tegelijk. In Max Havelaar laat hij prachtig zien hoe idealisme en werkelijkheid in de koloniale tijd op elkaar botsten. Hij wist acteertalent en geloofwaardigheid aan elkaar te koppelen.

Begin juli dit jaar werd Faber opgenomen in het OLVG-ziekenhuis in Amsterdam nadat hij benauwd was geworden. Uit onderzoek bleek dat hij ernstige hartproblemen had die niet meer behandeld konden worden. Hij bezocht het ziekenhuis met zijn kenmerkende hoed op. In een interview dat hij kort daarna gaf aan De Telegraaf toonde hij zijn onuitputtelijke energie en optimisme: „Ik ben niet bang voor de dood, maar laten we daar nog maar even mee wachten.”

Faber overleed donderdag vredig in het bijzijn van zijn meest dierbaren. Maandag 17 augustus is er in Het Zonnehuis in Amsterdam-Noord gelegenheid om in het openbaar afscheid van hem te nemen.

De laatste film waarin Faber speelde was Sweet Dreams uit 2023, samen met zijn zoon Jesse. De film was de Nederlandse Oscar-inzending van dat jaar. Ook was hij vorig jaar nog te zien in een aflevering van Medisch Centrum West.

Enige jaren terug ging hij voor het realityprogramma Beter laat dan nooit op reis met Barrie Stevens, Willibrord Frequin en Gerard Cox (die laatste twee overleden in respectievelijk 2022 en 2025). Olcay Gulsen was de reisleider in het eerste seizoen, Katja Schuurman in het tweede. Voor Faber was het of oude tijden terugkeerden: Het Werkteater was immers een reizende toneelgroep geweest, met acteurs die overal en voor iedereen theater en kunst wilden maken. Dat was altijd Fabers droom.