In muziekkapel Tzigane spelen studenten oude Roma-muziek: ‘Hasja, hoppa!’

Gehaast bewegen de zes studenten zich door de kelder van een pand aan de Herengracht in Amsterdam. Muziekkapel Tzigane moet over twee minuten op. Ze dragen allemaal traditionele kleding. „Gast, dat strikje kan echt niet. Iemand, help hem nú even.” Enkele momenten eerder zijn de mannen met hun cello, contrabas, gitaar en drie violen binnen komen hollen. „Boys, ben ik gestemd? Ben ik gestemd?” Eerste violist in opleiding Karel Cohen Stuart (19) speelt nog snel drie niet geheel zuivere noten. Een andere violist roept: „Iemand nog een biertje, gasten?” Orlando Weering (22), gitarist en leider van het gezelschap, duwt de jongens in een rij de trap op: „We gaan nu, we gaan nu, kom op, mannen!”

Alsof de chaos nooit bestond, lopen de zes musici – behalve Adriaan van Es zijn ze allemaal lid van het Utrechtsch Studenten Corps – naar de voorkant van de statige zaal. Op eerste viool speelt ‘primasz’ Van Es (23) met een aanzwellend vibrato de eerste noten. Steeds sneller voegen cello, contrabas, gitaar en de andere violen in. „Hasja, hoppa!”

Roaring twenties

Zigeunerorkest Tzigane – het woord ‘zigeuner’ wordt alleen nog gebruikt in verband met muziek – speelt vanmiddag bij kunsthandel P. de Boer tijdens de lancering van een biografie over Pyke Koch (1901-1991). De schilder was ooit zelf lid van de zigeunerkapel. Tzigane is opgericht in 1910 en viert dit jaar zijn 115-jarige jubileum; deze zomer brengt de Utrechtse zigeunerband daarom weer een plaat uit. Tzigane, vertelt tweede violist Splinther van Everdingen (24), begon in de roaring twenties zigeunermuziek te spelen, die toen populair werd. In de jaren vijftig schopte Tzigane het zelfs tot vaste band op de Holland-Amerika Lijn.

„Vooral in de tweede helft van de twintigste eeuw groeide het gezelschap. Er kwamen tijdens de Tweede Wereldoorlog en ten tijde van het communistisch regime in Hongarije veel Hongaarse vluchtelingen naar Nederland”, zegt rechtenstudent Van Everdingen. Zo dook in de oorlog de bekende Roma-musicus Timi Balàsz bij de kapel onder. Hij bespeelde de cimbalom, een citerinstrument dat bespeeld wordt met hamertjes. Ook speelden de Tziganisten samen met de vorig jaar overleden orkestleider Tata Mirando.

Op het weemoedige ‘Szomoru Vasarnap’ (‘Treurige zondag’) improviseert conservatoriumstudent Van Es een complexe solo; de andere violisten spelen een simpeler achtergrondmotiefje. Het is steeds lastiger voor het orkest om geschoolde musici te vinden.

„Er zijn steeds minder corpsleden die van klassieke muziek houden en een instrument kunnen spelen”, ziet Stijn Maijers (29). Hij heeft speciaal vrij genomen van zijn drukke advocatenbaan op de Zuidas om vandaag de vacante positie van cellist op te vullen. Deze zomer hopen de mannen van Tzigane tijdens de introductieperiode van het Utrechtsch Studenten Corps onder andere een nieuwe cimbalomspeler en een cellist te vinden. Maijers: „Vroeger had je tien geweldige cellisten om uit te kiezen. Terwijl in mijn ontgroening de monden al open vielen omdat ik een cellosuitetje van Bach oké kon strijken.” Of kunstenaars als Pyke Koch anno 2026 nog wel corpslid zouden zijn geworden, weet Maijers niet. „Misschien worden leuke, potentiële muzikanten geen corpslid meer. Ik vrees dat liefde voor cultuur in de maatschappij überhaupt minder wordt.”

Liever een niche-vereniging

Universitair hoofddocent sociale psychologie Karlijn Massar van de Universiteit Maastricht ziet dat de in cultuur geïnteresseerde student niet meer per se de traditionele studentenverenigingen opzoekt. Massar deed onderzoek naar de demografie van verenigingen. „Er ontstaan steeds meer kleine verenigingen. De Gen Z-student wil zijn eigen niche: een aparte jazzvereniging, een eigen boekenclub of handwerkgroep.” Massar vermoedt dat die ontwikkeling te maken heeft met een versplinterde, gepolariseerde samenleving. „Sinds de jaren nul zien we de afbraak van traditionele instituten, het totale einde van verzuiling. Er ontstaan kleine, vaak ook activistische verenigingen, zoals een klimaatclub of verenigingen voor lhbti+-rechten. Zeker sinds de gewelds- en seksismeschandalen trekken in cultuur geïnteresseerde, maatschappelijk betrokken studenten minder naar het corps.”

Dat de zes leden van Tzigane zich wel bij het corporale orkestje aansloten heeft te maken met hun liefde voor klassieke muziek, de traditie en de lol van het samen improviseren. „Veel van ons deden een opleiding of vooropleiding bij het conservatorium”, zegt Weering trots. „Bij Tzigane worden we gewaardeerd om ons talent. We nemen de muziek dan ook bloedserieus.”

Zigeunerbands zijn tegenwoordig zeldzaam, de studenten hebben naast hun studie een drukke schnabbelagenda. „Laatst waren we op een braderie in Drenthe”, zegt cellist Maijers. „Daar zei een bezoeker: jullie lijken wel corpsballen!”

Tijdens de borrel zet eerste violist Van Es de bliksemsnelle Hora (Roemeens: dans) in. Contrabassist Jesse Moestaredjo (23) zet een tandje bij. De rest van de band probeert te volgen. Aanvoerder Van Es, die studeert aan een Zwitsers conservatorium, is geen USC-lid. Van Everdingen: „Maar hij is lief en speelt best aardig.” Gitarist Weering verwacht dat niet-leden in de toekomst misschien vaker nodig zijn om de bezetting van het orkest rond te krijgen. „En dat is niet erg. Wij vinden het belangrijker dat je je in de tradities van de muziek wilt verdiepen dan dat je lid bent,” legt hij uit. „Er zijn genoeg USC’ers die niet snappen wat zigeunermuziek spelen betekent.”

Ook vrouwen zijn welkom, zegt filosofiestudent Weering, die – net als Concertgebouwdirecteur Simon Reinink ooit deed – de leiding voert over het orkestje. De eerste keer dat er een vrouw bij Tzigane speelde was pas in 2016. „Drie jaar geleden hadden we nog een violiste van het vrouwelijke corps UVSV.” Oud-corpslid Maijers vult aan: „En niemand van de oude garde heeft daar problemen mee. We willen gewoon met z’n allen lachen.”

Studentenzigeunerorkest Tzigane speelt in Amsterdam.

Foto’s Simon Lenskens

‘Beibal’

Een beetje achteraan in het orkestje speelt Cohen Stuart, gekleed in een groen vestje. Hij is ‘beibal’ van Tzigane. In ongeveer een jaar leert de 19-jarige violist ‘de muzikaliteit en geest van Tzigane’ kennen, om dan als officieel lid te worden geïnaugureerd.

Vaak worden potentiële Tziganisten tijdens hun corpstijd door een orkestlid gevraagd. Cohen Stuart stak zijn vinger op tijdens de introductieperiode van het USC, toen werd gevraagd wie er een instrument speelde. Hij zucht. „Ik had vroeger wel wat viool gespeeld. Maar ik kon twee van de vier snaren bespelen, en vals.”

Het feest loopt langzaam op z’n einde, Tzigane speelt het vrolijke ‘De Nachtegaal’. Ineens klimt Cohen Stuart wat onhandig op een stoel: „Dames en heren, wij waren Tzigane en dit is ons laatste nummer!” De donkere bas van Jesse Moestaredjo knalt erdoorheen. De strijkstokken van Van Es en Van Everdingen vliegen over hun instrument. Gitarist Weering ragt alsof zijn leven ervan afhangt. Zijn cello vastgrijpend knikt Maijers bemoedigend naar het nieuwste lid. Cohen Stuart strijkt loepzuiver, alle snaren.

Correctie (woensdag 5 augustus): in een eerdere versie stond dat alle leden van Tzigane lid zijn van het Utrechtsch Studenten Corps. Dat klopt niet en is hierboven aangepast.