Saoedi-Arabië staat plotseling centraal in de Iran-oorlog en ziet zich voor een dilemma geplaatst

De Iraanse staatspersbureaus publiceerden afgelopen weekend een lijst met cruciale energiefaciliteiten in het Midden-Oosten die Teheran zou aanvallen als wraak voor de aangekondigde Amerikaanse luchtaanvallen. Het belangrijkste doelwit was het Ghawar-olieveld in Saoedi-Arabië, goed voor meer dan 5 procent van de wereldwijde olieproductie.

Maar zover kwam het niet. De Amerikaanse president Donald Trump blies de operatie zaterdagavond af en beloofde een akkoord met Iran nog ‘een laatste kans’ te geven. Eerder die dag had de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman in een telefoontje aangedrongen op de-escalatie en diplomatie.

Rol die het land niet wil hebben

Saoedi-Arabië staat plotseling centraal in de Iran-oorlog, een rol die het land helemaal niet wil hebben. Terwijl Iran steeds hardere taal richting Riyad uitslaat, richten de Iraanse bondgenoten zich volop op de Saoedische olie-export. Sinds 20 juli beschieten de Houthi’s in Jemen Saoedische olietankers die de zeestraat Bab el-Mandeb proberen te passeren. Ook claimde de beweging aanvallen op een cruciale havenstad en op een belangrijke olieraffinaderij aan de Rode Zee.

Saoedi-Arabië kon de blokkade van de Straat van Hormuz de afgelopen maanden ten dele omzeilen via een 1.200 kilometer lange pijpleiding en de Rode Zee. Maar de blokkade van Bab el-Mandeb maakt ook die route grotendeels onmogelijk. De grootste olieproducent in het Midden-Oosten heeft nog één reddingslijn over: het Egyptische Suezkanaal. Volgens onderzoekers exporteert Saoedi-Arabië nu nog maar een derde van het volume van voor de oorlog.

Regionale machtsbalans

Riyad staat niet alleen economisch zwaar onder druk, maar ook als het gaat om de nationale veiligheid en de regionale machtsbalans. Toen Saoedi-Arabië vorige week maandag en dinsdag meerdere golven van droneaanvallen te verduren kreeg, volgens het Saoedische ministerie van Defensie afkomstig uit Irak, was de maat vol. In reactie voerde Saoedi-Arabië samen met de VS bombardementen uit op doelen van pro-Iraanse paramilitaire groepen in Irak.

Het waren de eerste aanvallen die Saoedi-Arabië in deze oorlog openlijk heeft uitgevoerd. Analisten zien het als een breuk met de Saoedische ‘eerst diplomatie’-strategie. Saoedi-Arabië zocht de afgelopen jaren juist naar een werkbare relatie met Iran als manier om de grote rivaal in toom te houden. Riyad heeft altijd de diplomatieke kanalen met Teheran in stand gehouden, ook toen Iran aan het begin van de oorlog aanvallen op Saoedi-Arabië uitvoerde.

De bijzondere verstandhouding leidde tot een soort herenakkoord waardoor Saoedi-Arabië afgelopen maanden grotendeels buiten schot bleef. Maar dat akkoord lijkt van de baan nu Iran een nieuwe strategie heeft omarmd. Het land neemt vaker zelf het initiatief voor aanvallen in plaats van op Amerikaanse en Israëlische acties te reageren. Het heeft daarbij nieuwe doelen in het vizier, waaronder de Rode Zee en – in elk geval in dreigementen – Saoedi-Arabië.

Beperkte reactie

Toch moeten de recente Saoedisch-Amerikaanse aanvallen niet direct worden gelezen als een keuze van Riyad om zich in de oorlog te mengen. Directe aanvallen op Iran bleven uit en de ministers van Buitenlandse Zaken van beide landen spraken elkaar afgelopen week meermaals telefonisch. ‘Het koninkrijk bevestigt dat het geen escalatie nastreeft, maar dat het zal reageren op elke vorm van agressie’, aldus een woordvoerder van het Saoedische ministerie van Defensie, generaal-majoor Turki al-Malki.

Volgens experts gaat het om een beperkte reactie, bedoeld om een rode lijn te trekken. Abdulaziz Alghashian, een senior onderzoeker verbonden aan het in Washington gevestigde Gulf International Forum, zegt tegen The New York Times dat Saoedi-Arabië wilde laten zien dat zijn terughoudendheid om deel te nemen aan de oorlog niet moet worden geïnterpreteerd als acceptatie van aanvallen op het land. ‘De boodschap is: het aanvallen van Saoedi-Arabië heeft gevolgen’, aldus Alghasian.

Voor Saoedi-Arabië is er veel aan gelegen om niet verder in de oorlog te worden gezogen. Waar Riyad in het begin van de oorlog misschien nog hoopte op strategische voordelen zoals een militair verzwakt Iran, ziet het nu vooral nadelen. Stabiliteit en veiligheid zijn de sleutel tot het slagen van het nationale project van Mohammed bin Salman om het koninkrijk om te toveren in een moderne, gediversifieerde economie, gestoeld op internationale investeringen.

‘Misrekening’

‘Teheran lijkt te proberen de wereldwijde kosten van de Amerikaanse campagne te verhogen’, schrijft Cinzia Bianco, Golfstaten-expert en gastonderzoeker bij de Europese Raad voor Buitenlandse Relaties. Door de druk op Saudi-Arabië en de andere Golfstaten op te voeren, hoopt Iran de VS te dwingen tot een gunstig akkoord. Het dringt er inderdaad bij de VS op aan om de oorlog te beëindigen, maar het is de vraag hoeveel invloed het op Trump kan uitoefenen.

Sommige analisten spreken van een Iraanse ‘misrekening’. Als Iran de druk blijft opvoeren, wordt het voor Riyad steeds moeilijker om de balanceeract vol te houden. Bovendien wil Saoedi-Arabië geen vrede tegen elke prijs. Riyad zal niet zonder slag of stoot militaire ontwikkelingen of een nieuwe wapenstilstand accepteren die de machtsverhoudingen in de regio veranderen ten voordele van Iran of zijn bondgenoten.

Intussen zit Saoedi-Arabië niet stil. Vorige week kondigde Saoedi-Arabië een multinationale maritieme defensiesamenwerking aan voor de Rode Zee. Dertien landen hebben zich al aangesloten, waaronder Turkije, Pakistan, Egypte, Qatar, Koeweit, Bahrein, Nigeria, Jordanië, Bangladesh, Jemen, Djibouti en Somalië. Het doel is om samen te zorgen voor vrije doorvaart op de cruciale route via de Rode Zee, Bab el-Mandeb en de naastgelegen Golf van Aden.

Midden-Oosten

Lees hier alle artikelen over dit thema