'Dubbel slot' Ceuta deed zijn werk, ongeacht chaos en paniek bij Europese leiders

De beelden spraken tot de verbeelding: tienduizenden migranten die vanuit Marokko via zee de grens van Ceuta overliepen. De Spaanse exclave ligt weliswaar in Afrika en wordt door tientallen kilometers zee gescheiden van het Spaanse vasteland, maar toch ontstond het beeld dat Europa werd 'bestormd' door migranten. Dat vuurtje werd dankbaar opgestookt door anti-immigratiepolitici uit allerlei EU-landen.

Eurocommissaris Magnus Brunner (Asiel) benadrukte dinsdag na afloop van een spoedoverleg met de 27 Europese asielministers dat migratie in heel Europa afneemt en dat de Europese Unie "nog nooit zoveel grip op haar buitengrenzen heeft gehad". "De dramatische beelden in Ceuta overschaduwden de werkelijkheid", concludeerde hij.

"De beelden bij Ceuta deden heel erg denken aan 2015, het jaar van de grote Europese migratiecrisis", zegt Sandrino Smeets. Hij is als universitair docent aan de Radboud Universiteit gespecialiseerd in crisisonderhandelingen binnen de EU. "Het gevoel destijds was dat we de grote migratiestromen over de Balkan niet konden tegenhouden. In die zin leefde nu het gevoel: zijn we dan niets opgeschoten?"

De chaos bij Ceuta resulteerde direct in chaos op politiek niveau. Onder leiding van Italië werd opgeroepen om Spanje vanwege de crisis tijdelijk te schorsen uit het Schengenverdrag, dat voorziet in vrij verkeer van personen en goederen binnen de aangesloten 29 lidstaten. In reactie daarop riep Madrid de Italiaanse ambassadeur op het matje. Rome besloot later zelf eenzijdig het Schengenverdrag met Spanje op te schorten.

In Europa is onder de meeste lidstaten consensus dat er strenger migratiebeleid moet komen, zegt Smeets. Spanje is als een van de weinige landen juist tegen een strenger migratiebeleid en verleende dit jaar nog een legale status aan 500.000 ongedocumenteerde migranten.

Radicaal-rechtse politici, zoals de Italiaanse premier Giorgia Meloni, denken dat zulk beleid een aanzuigende werking heeft voor illegale migratie. "De reactie van Meloni en Frederiksen (premier van Denemarken, red.) op de gebeurtenissen in Ceuta was voor hen een manier om nu hun gram te halen", zegt Smeets.

Bovendien was er wel degelijk reden voor paniek, zegt Smeets. "70.000 migranten die de grens overstaken is ongekend veel. Dat zij ineens in Ceuta stonden en formeel recht hadden op een asielprocedure, leidde in Brussel toch wel even tot paniek."

Van de angstbeelden kwam uiteindelijk weinig terecht. Vrijwel alle migranten waren kort nadat de chaos in Ceuta was uitgebroken alweer terug in Marokko. Dat kwam deels doordat Spanje snel handelde en hierover afspraken maakte met Marokko, waarmee de regering in Madrid goede banden onderhoudt. Maar het overgrote deel van de migranten keerde zelf terug omdat ze in Ceuta stuitten op hoge voedselprijzen en "vijandigheid van de lokale bevolking", schreef persbureau Reuters.

Eurocommissaris Brunner prees de asielministers dinsdag na het spoedoverleg voor hun onderlinge solidariteit. "Toen het er echt om ging, wisten we de situatie onder controle te krijgen", zei de Oostenrijker. Aan de ruzie tussen Spanje en Italië maakte hij weinig woorden vuil.

De situatie was een test voor de Europese solidariteit, een belangrijk aspect van de nieuwe asielregels van het Europees migratiepact. Maar asielminister Bart van den Brink vindt dat er nog steeds gewoon sprake was van solidariteit: de brief was immers "een politieke reactie" op een "ongekende situatie". Ceuta is weliswaar een buitengrens van de EU, maar wel een met een "dubbel slot", aldus de bewindsman.

De kortstondige crisis in Ceuta en met name de Spaanse reactie erop bewijst volgens Smeets dat de EU verder is dan in 2015. "Het is een test voor het Europese systeem gebleken", zegt hij. "Vooralsnog lijkt de EU die goed doorstaan te hebben. Er is geen panieksfeer en de Europese landen stralen weer eensgezindheid uit."

Toch legt de crisis in Ceuta onderlinge scheurtjes bloot. De diplomatieke ruzie tussen Rome en Madrid ontspoorde snel en resulteerde erin dat Italië eenzijdig het Schengenverdrag met Spanje opschortte. Dat is overduidelijk een ondermijning van de Europese eensgezindheid, zegt Europese migratiedeskundige Sarah Wolff.

De ruzie laat volgens haar zien hoe erg het migratiedebat in Europa gepolitiseerd is. Toen Belarus in 2021 de grenzen met Polen, Litouwen en Estland voor migranten openstelde, nam niemand het die landen kwalijk, zegt ze. De reactie van politici als Meloni en Mette Frederiksen vindt ze daarom "hypocriet".

De vrije doortocht van 70.000 migranten onderstreept vooral dat de Europese buitengrenzen de achilleshiel van het migratiebeleid zijn, zeggen Smeets en Wolff. Daar blijft de EU afhankelijk van andere landen. Brussel investeerde miljarden euro's in akkoorden met landen als Tunesië, Marokko, Senegal, Mauritanië, Libië en Turkije, zegt Wolff. "Maar hoeveel van dat geld is echt effectief geweest in het stoppen van migranten?"

Tot slot is er volgens Wolff weinig aandacht voor de oorzaken van migratie, zoals armoede en onderdrukking. De steeds meer aanwezige Europese grensdienst Frontex kan niet voorkomen dat migranten de oversteek naar het Europese vasteland blijven maken, vaak met dodelijke afloop tot gevolg. Wanneer de EU een migratieroute aanpakt, vinden migranten vaak weer een nieuwe.

Dat zoveel migranten vorige week de oversteek naar Ceuta waagden, was volgens Europese en Spaanse autoriteiten het gevolg van desinformatie die op sociale media rondging. Tienduizenden Marokkanen dachten daardoor dat ze daadwerkelijk naar Spanje konden doorreizen.

De crisis in Ceuta laat zien hoe groot de gevolgen hiervan kunnen zijn. Zeker 75 mensen kwamen om het leven, veelal door verdrinking toen ze de Spaanse enclave zwemmend probeerden te bereiken.