Jordaniërs keren zich tegen de Amerikaanse militaire aanwezigheid in hun land

Ruim vijfhonderd Jordaanse activisten, juristen en een oud-minister hebben een open brief ondertekend waarin ze oproepen tot terugtrekking van de Amerikaanse troepen uit Jordanië. De Amerikaanse aanwezigheid stelt het land bloot aan veiligheids-, politieke en economische risico’s, stellen de ondertekenaars, en vergroot de kans dat Jordanië wordt meegesleept in een oorlog waarbij het zelf geen partij is.

Zo’n brief ondertekenen is niet zonder gevaar. Jordanië kent zware beperkingen op de vrijheid van meningsuiting, en ondertekenaars beseffen dat ze kunnen worden vervolgd, schrijft medeondertekenaar Sufyan al-Tell (90) aan NRC. Zelf wordt hij al twee jaar vervolgd wegens politieke uitspraken. .

Die beperkte vrijheid vertaalt zich ook in zelfcensuur: geen enkel lokaal medium besteedde aandacht aan de brief. Toch wist de tekst via sociale media alsnog veel Jordaniërs te bereiken.

Bommen op eigen grondgebied

Jordanië wordt steeds vaker doelwit van Iraanse drone- en raketaanvallen, gericht op Amerikaanse doelen, maar met gevolgen voor economie en bevolking. Het toerisme, goed voor 18 procent van de nationale inkomsten, is sterk teruggelopen, en hoge olieprijzen drijven de kosten van levensonderhoud flink op.

Ondertekenaar Akram Madanat (72) gaf vóór de oorlog 300 tot 400 dinar per maand uit aan boodschappen; nu is dat 600 tot 700 dinar, vertelt hij via een videogesprek. „Ik kan geen restaurant of café meer bezoeken, iets wat ik vroeger een of twee keer per maand deed.”

Toch was voor Madanat niet de inflatie de aanleiding om te tekenen, maar de wens om niet medeplichtig te zijn aan de Amerikaanse oorlog. „Als hun gevechtsvliegtuigen vanuit Jordanië opstijgen richting Iran, maken wij ons medeplichtig aan Amerikaanse oorlogsmisdaden. Wij hebben geen enkele reden om tegen Iran te vechten. Als de Amerikaanse bases weg zijn, heeft Iran ook geen reden meer ons aan te vallen.”

Jordanië is conservatief en religieus

Onder de ondertekenaars overheersen linkse en pan-Arabische groeperingen; van een mainstreambeweging is vooralsnog geen sprake, zegt Aaron Magid, auteur van The Most American King. Geen van de 138 parlementsleden of gerenommeerde denktanks heeft de brief ondertekend.

Toch bestaat er een grote kloof tussen hoe het brede publiek naar de VS kijkt en hoe de regering de samenwerking beoordeelt, ziet Abdullah Ershaid Da’jah, hoogleraar strategische studies aan de Jordaanse Al-Hussein Bin Talal-universiteit. „Velen zien de VS als opvolger van de Britten als imperiale grootmacht, die meer kwaad dan goed doet in de regio”, schrijft hij aan NRC.

Dat beeld is versterkt tijdens de oorlog in Gaza, door de Amerikaanse steun aan Israël, die het land volgens veel Jordaniërs in staat heeft gesteld door te gaan met oorlogsmisdaden. Daarnaast is naar schatting ruim de helft van de Jordaniërs van Palestijnse afkomst.

Ook in het parlement werd de spanning zichtbaar. Onlangs ontstond een rel nadat een parlementslid voorstelde de VS te condoleren met de dood van drie Amerikanen bij een Iraanse aanval. Een parlementslid van de islamistische Umma-partij noemde de VS tijdens de zitting de grootste steunverlener van wat hij de „Israëlische moordmachine” tegen de Palestijnen noemde, en de motie werd afgewezen.

Kloof

De brief en het afzien van de condoleance symboliseren de kloof tussen de koning en een groot deel van de bevolking in hun kijk op de VS. Het Hasjemitische koninkrijk heeft zelf juist een nauwe band met Washington, zowel persoonlijk als politiek.

Koning Abdullah doorliep zijn middelbare school en studietijd in de VS, volgde een officiersopleiding bij de Amerikaanse krijgsmacht en bezit nog altijd onroerend goed in Californië en Washington. „Zijn Engels was beter dan zijn Arabisch toen hij in 1999 koning werd”, vertelt Magid.

Die persoonlijke band vertaalde zich in beleid: zijn buitenlandpolitiek draait al decennia om de strategische relatie met de VS. „Hij heeft begrepen dat een conflict met de VS desastreuze gevolgen kan hebben, en dat is een van de redenen dat hij de langstzittende leider in de regio is”, zegt Magid. Hij wijst op andere regionale leiders die mede door toedoen van Washington ten val kwamen: Saddam Hoessein, verdreven en gedood na de Amerikaanse invasie van Irak. Ayatollah Ali Khamenei, gedood bij een Amerikaans-Israëlische aanval. Moammar Gaddafi, gedood door rebellen na een NAVO-luchtaanval op zijn konvooi. En Bashar al-Assad, wiens regime instortte na jaren van verzwakking door Amerikaanse sancties.

Met de focus op de band met de VS was koning Abdullah de eerste Arabische leider die Obama, Biden én Trump in het Witte Huis ontmoette, en Jordanië sloot als eerste Arabische land een vrijhandelsverdrag met de VS.

De Amerikaanse steun is van groot belang voor de Jordaanse economie. Het oliearme land ontvangt jaarlijks 1,45 miljard dollar (1,26 miljard euro) aan Amerikaanse hulp, waarvan zo’n 800 miljoen dollar rechtstreeks naar de staatskas gaat.

In ruil daarvoor gebruiken de VS Jordanië als belangrijke uitvalsbasis: er zijn zo’n vierduizend Amerikaanse militairen gelegerd. Grenzend aan Israël, de Westelijke Jordaanoever, Syrië, Irak en Saoedi-Arabië vormt Jordanië volgens politicoloog Sean Yom een „scharnierpunt” voor de Amerikaanse machtsprojectie in de regio.

Onwaarschijnlijk scenario

Dat er in het parlement ophef ontstond, betekent niet dat Jordanië de druk voelt om de Amerikanen daadwerkelijk het land uit te zetten. Zo’n besluit ligt bij de koning, de inlichtingendiensten en het leger, en dat scenario is zeer onwaarschijnlijk, gezien de hechte banden op het gebied van inlichtingen en defensie tussen beide landen, aldus Magid.

Of er op termijn wél meer druk ontstaat, hangt af van het verloop van de oorlog. „Als de aanvallen beperkt blijven tot Amerikaanse doelen, wordt dit geen grote doorn in het oog van koning Abdullah”, zegt Magid. „Maar als Iran ook Jordaanse burgers, het leger of infrastructuur zou aanvallen, verandert het gesprek. Datzelfde geldt als het conflict maanden blijft slepen: dan kan ook het verzet toenemen.”