Maarten van Veen, de klarinet spelende redder van Hoogovens in Europese staalcrisis

Hij kreeg vaak het etiket ‘redder van Hoogovens’ opgeplakt, maar Maarten van Veen moest daar zelf in een interview met NRC Handelsblad in 1998 bij zijn pensionering als bestuursvoorzitter van de staalproducent niet veel van hebben. Hij noemde het „overdreven” en vond dat hij vooral had voortgebouwd op het werk van zijn voorgangers.

Van Veen was wel de topman die een taboe bij de in 1918 opgerichte staalfabriek in IJmuiden doorbrak, door bij een saneringsoperatie ook werknemers gedwongen te ontslaan. Nadat hij in 1993 als topman was aangetreden, besloot hij 2300 banen te schrappen. Een groot deel vloeide af door vanaf 55-jarige leeftijd met vervroegd pensioen te gaan zoals bij eerdere reorganisaties, maar aan vierhonderd gedwongen ontslagen kon Hoogovens dit keer niet ontkomen. Van Veen zorgde daarmee voor een schok binnen het bedrijf, dat lang bekendstond om zijn sociale gezicht, door de staalarbeiders niet alleen goed te betalen, maar ook voor huizen en een bloeiend verenigingsleven te zorgen.

Toen Van Veen aan het roer kwam, verkeerde het bedrijf al vele jaren in zwaar weer. Een fusie met het Duitse staalconcern Hoesch was mislukt en in 1982 ontbonden. Hoogovens bleef met een zwakke financiële positie als zelfstandig bedrijf achter en had in een Europese staalcrisis moeite zich te herstellen. Er waren al meerdere reorganisatierondes geweest. Wel had het bedrijf 4 tot 5 miljard gulden geïnvesteerd in vernieuwingen van de hoogovens, de staalfabriek en de warmbandwalserij.

In 1992, het jaar voordat Van Veen aantrad als bestuursvoorzitter, leed Hoogovens een recordverlies van 600 miljoen gulden. Het bedrijf, dat toen nog zowel staal als aluminium in meer vestigingen dan alleen IJmuiden produceerde, lag aan het infuus van banken. Toen Van Veen in 1998 vertrok, maakte het een winst van 500 miljoen gulden. Maar van de 18.000 werknemers die Hoogovens in 1982 nog telde, waren er nog maar ruim 8.000 over.

Van Veen overleed op 26 juli op negentigjarige leeftijd. Met een overlijdensadvertentie maakte zijn familie dat afgelopen zaterdag op de dag van zijn begrafenis bekend.

Toen Maarten van Veen in 1998 met pensioen ging, stond Hoogovens nog als zelfstandig bedrijf genoteerd aan de beurs in Amsterdam als AEX-fonds. Van Veen toonde zich tijdens zijn voorzitterschap nog wars van een grote Europese fusie, maar onder zijn opvolger Fokko van Duyne ging Hoogovens een jaar na zijn aftreden samen met British Steel in Corus. Dat mislukte fusiebedrijf, met beursnoteringen in Londen en Amsterdam, werd in 2008 gekocht door het Indiase Tata Steel, de huidige eigenaar van de staalfabriek in IJmuiden.

Van Veen gold ondanks de reorganisaties onder vakbondsmensen en OR-leden als een aimabele man en stond niet bekend als een ijdele bestuursvoorzitter. Hij werd in de media in die tijd eerder omschreven als vrij ‘kleurloos, zoals de meeste Hoogovensdirecteuren’.

Hij speelde klarinet, vooral klassiek-moderne stukken. Als hij in New York kwam, bezocht hij graag een jazzclub in Greenwich Village. „Ik houd wel erg van dixieland-achtige jazz, maar ik vind het moeilijk om het zelf te spelen”, zei hij in 1998 in dat NRC-interview. „Dan moet je echt kunnen improviseren, en daar ben ik niet zo goed in.”

De werktuigbouwkundig ingenieur was na zijn studie in Delft in 1959 in dienst getreden bij de Rotterdamsche Droogdokmaatschappij. De domineeszoon was trots dat hij daar het reactorvat ontwikkelde voor de inmiddels weer gesloten kerncentrale in Doodewaard. Nadat RDM was opgegaan in scheepsbouwconcern RSV – dat na zijn vertrek met donderend geraas ineen zou storten – trad hij daar toe tot de directie. Hij werd er verantwoordelijk voor de ontwikkeling van andere activiteiten binnen het bedrijf dan de traditionele scheepsbouw.

Die taak kreeg hij na zijn overstap in 1978 ook bij Hoogovens, tot hij in 1988 directeur werd van het staalbedrijf in IJmuiden. Hoogovens specialiseerde zich in die jaren meer in het vervaardigen van hoogwaardiger staal voor bedrijven in de auto- en in de verpakkingsindustrie. Daardoor weet het zich ook nu nog te onderscheiden van andere staalbedrijven en is het huidige Tata Steel Nederland minder kwetsbaar voor Amerikaanse heffingen, omdat concurrenten in de VS dat hoogwaardige staal niet kunnen maken.

Een grote, stalen klarinet

Begin jaren negentig, toen hij nog directeur van het staalbedrijf in IJmuiden was, liet Van Veen zich voor een bedrijfsfilm volgen. Hij was eind jaren tachtig in Japan geweest en had bestudeerd hoe Nippon Steel veel productiever was dan Hoogovens door met minder mensen meer te doen. Zoals hij zelf zei „niet door de Japanners te imiteren, maar door wel van ze te leren” wilde hij de bedrijfsvoering moderniseren en arbeiders meerdere taken in de fabriek geven. Dat legde hij uit in de film, waar hij tijdens vergaderingen en op de achterbank van zijn auto werd gefilmd, maar ook thuis spelend op zijn klarinet.

Tijdens werknemersprotesten om een betere cao te krijgen in 1991 was dat voor werknemers van de werkplaats aanleiding om een grote stalen klarinet als trofee te bouwen. Die ging op het terrein in IJmuiden tijdens een estafettestaking steeds weer naar een andere fabriek op het complex, herinnert vakbondsman en OR-lid Jan Berghuis zich. „We noemden die de Pijp van Maarten.”

Na zijn pensionering verzamelde Van Veen een flinke verzameling aan commissariaten bij onder meer ABN Amro en Akzo Nobel. Ook was hij actief als toezichthouder in de werelden van wetenschap en cultuur. Zo was hij onder meer elf jaar lang voorzitter van de Koninklijke Hollandse Maatschappij der Wetenschappen en voorzitter van de raden van toezicht van het Concertgebouworkest en de Nieuwe Kerk in Amsterdam.