Ineens is er interesse in de ideeën van Enrico Letta over de Europese interne markt. ‘Het belangrijkste nu is op eigen benen staan’

Halverwege het gesprek met Enrico Letta, in een videogesprek vanuit het snikhete Rome, zegt hij voor de derde keer: „Ik kijk vol optimisme naar de toekomst van Europa.”

Hij zal dat nog vaker zeggen. En hij kijkt er opgetogen bij. Dat is verbazingwekkend. Want Letta, oud-premier van Italië en tegenwoordig decaan aan de School of Politics, Economics and Global Affairs van de IE-universiteit in Madrid, publiceerde in het voorjaar van 2024 op verzoek van de Europese Commissie en EU-lidstaten een dik rapport over de toekomst van de Europese interne markt, met 43 concrete aanbevelingen voor hervormingen en meer integratie.

Sindsdien hoorde je hem bij elke gelegenheid klagen dat Europese regeringen daar niets mee doen en dat Europa daarom links en rechts ingehaald zal worden door de Verenigde Staten, China en andere machtige, snelgroeiende economieën. Dus waar komt zijn optimisme opeens vandaan? Hebben Europese landen plotseling het licht gezien?

„Ja”, zegt hij eenvoudigweg. „Twee jaar geleden verwelkomden de meeste regeringen mijn rapport heel beleefd, maar deden ze niets met de 43 aanbevelingen. Nu is er ineens enthousiasme. Mijn agenda staat vol afspraken om in hoofdsteden te komen spreken. En, helemaal interessant: ik reis nu vooral naar het noorden van Europa. Stockholm, Helsinki, Kopenhagen. Ja, ook Nederland toont meer interesse.”

Hoe komt het dat regeringen toen niet aan één Europese kapitaalmarkt of energiemarkt wilden werken, en nu wel?

„Omdat regeringsleiders eindelijk inzien dat ze keihard onder druk staan van drie grote machten: de VS, China en Rusland. Die proberen de EU-lidstaten voortdurend tegen elkaar uit te spelen. Europa kan alleen overeind blijven als het de krachten bundelt, zeker sinds Donald Trump weer in het Witte Huis zit en ons probeert onderuit te halen, en nu China massaal producten op onze interne markt dumpt die met staatssteun zijn gemaakt. We moeten daar iets mee, anders gaat onze economie kapot.”

„Het belangrijkste thema in Europa nu is Europese soevereiniteit. Ofwel, de noodzaak om onafhankelijk te worden, op eigen benen te staan. Op het gebied van tech, defensie, energie en financiën. Mijn rapport en het rapport van Mario Draghi over Europese competitiviteit, dat ook in 2024 verscheen, staan vol aanwijzingen hoe we dat kunnen doen.”

Was er een specifiek moment waarop u het kwartje zag vallen?

„Ja. Groenland.”

Waren Trumps dreigementen om Groenland in te lijven het keerpunt?

„Zonder enige twijfel. Het hele noorden van Europa, dat altijd sceptisch was over politieke integratie in Europa, is in één klap pro-Europees geworden. En vóór Europese soevereiniteit. Trumps onbeschaamde claims op Groenland waren de schok die de nordics de ogen opende. Delen van Midden-Europa waren al voor meer Europese onafhankelijkheid, vanwege de angst voor [de Russische president] Poetin. En toen Trump de paus begon te beledigen, ging ook Italië om. Zelfs Nederland is afgelopen maanden meer Europees geworden.”

„Door alle geopolitieke druk beseffen regeringsleiders ineens: we kunnen alleen samen overleven. Tussen januari, toen Trump Groenland weer begon op te eisen, en april zijn er drie Europese toppen geweest over de vraag hoe we de interne markt sterker kunnen maken. Vandaar dat ik optimistisch ben.”

Lees ook

Trumps dreigementen rond Groenland zijn voor Europese politici een rode lijn

Op toppen wordt veel gepraat. Wat gebeurt er concreet?

„Een van mijn aanbevelingen was: maak vrienden in de wereld, drijf handel met ze. Afgelopen maanden heeft de EU aan de lopende band handelsverdragen gesloten. Met de Mercosur, Canada, Mexico, India, Australië, enzovoort. Daar zit echt schot in. Ook lijken sommige landen nu vastbesloten om nationale barrières weg te halen die de Europese interne markt versnipperen op bijvoorbeeld financieel gebied. Zo is het nu heel moeilijk om in Europese bedrijven of projecten te investeren met geld uit meerdere lidstaten. Als ze die barrières weghalen, hoeven succesvolle Europese startups straks niet meer naar de VS om door te groeien omdat ze in Europa het geld niet bij elkaar krijgen. Dat gaat de Europese economie een enorme boost geven.”

U ziet beweging, u bent optimistisch. Waarom zijn veel Europeanen dat dan niet?

„Klopt, velen zijn somber. Maar niet in het noorden. Daar veranderen dingen snel. In peilingen over Europa zijn Noord-Europeanen ineens positiever over de EU, de euro, een Europees leger, de toekomst in het algemeen. Heel opvallend. Fransen en Italianen scoren op die punten juist steeds lager.”

„Als Italiaan die deels in Spanje, deels in Italië en deels in Frankrijk woont, heb ik daar een theorie over. Voor Fransen en Italianen is het verleden altijd beter. Per definitie. Na de Tweede Wereldoorlog, floreerden ze enorm, met hoge groeicijfers. Ze bouwden internationale machtsposities op in de G7 en andere fora. Dat duurde drie decennia. De Fransen noemen dat ‘les trentes glorieuses’, de Italianen ‘il miracolo economico’. Ze kijken nog altijd met nostalgie naar de jaren vijftig, zestig en zeventig. In beide landen worden op televisie veel films uit die periode uitgezonden.”.

„Landen als Spanje of Griekenland hebben die nostalgie niet. Dat waren toen dictaturen. Ook voor landen die achter het IJzeren Gordijn zaten, was het verleden zacht gezegd geen rozentuin. Zij kijken liever vooruit dan achteruit. In zulke landen zijn mensen beduidend minder fatalistisch.”

Kan Noord-Europa de Europese kar gaan trekken met initiatieven, met vooruitgang, met hoop? Zodat de rest kan volgen?

„Precies de vraag die ik ook heb. En ik denk: yes they can.”

Waarom?

„Jarenlang wilden de noordelijke landen zo weinig mogelijk Europese integratie. Zweden en Denemarken zaten er vooral bij voor de markt, net als de Britten. Ze wilden de euro niet, ze remden discussies over een politieker Europa af. Dat had ook invloed op een groot land als Duitsland. Dus als juist noordelijke landen nu aan een sterker, beter geïntegreerd Europa werken, kan dat impact hebben op de ontwikkeling van het hele continent.”

„De Noordse landen zijn altijd sterk op de VS en het Verenigd Koninkrijk georiënteerd geweest. Door Brexit en Trump voelen zij zich in de steek gelaten. Als het referendum in IJsland over een hervatting van de gesprekken met de EU op een ‘ja’ uitkomt, versterkt dat die dynamiek. De toekomst, vertellen de Noordse landen me, ligt meer dan ooit in Europa. Dus daar bouwen ze aan. Actief.”

Heeft u een concreet voorbeeld?

„Neem de E6, de club van ministers van Financiën van de zes grootste economieën in Europa. Nederland zit daarbij, Spanje ook. Zij willen doorpakken met de kapitaalmarktunie, dus één grote financiële markt in plaats van 27 kleine, met stevig toezicht uiteraard. Ze willen ook werken aan meer Europese soevereiniteit op het gebied van de defensie-industrie. Zo worden we minder afhankelijk van Amerikaans geld en Amerikaanse wapens. Precies wat we nodig hebben: het stimuleert de Europese economie en de VS kunnen ons minder chanteren. Als we daarna doorzetten met energie, duurzaamheid en data, zijn we een heel eind. Als een kleinere club begint, kan het aanstekelijk werken op andere Europese landen.”

Wordt het niet tijd dat nationale leiders daar eens over gaan praten?

„Ja. Velen duiken weg, bang dat burgers te eurosceptisch zijn. Maar dat verandert. Burgers zien wat Poetin en Trump aan het doen zijn. Ze willen dat niet hier. En ze begrijpen instinctief: hameren op nationale soevereiniteit gaat ons niet verder helpen, want dat speelt Trump, [de Chinese leider] Xi en Poetin in de kaart, die geen sterke EU willen. Alleen samen staan we sterk. Wij hebben de keus: óf we slaan de handen ineen en maken Europa sterker, óf we worden een kolonie van hetzij de VS hetzij China. Leiders moeten daarover spreken. Burgers waarderen dat. Het motiveert ze.”

Hoe kan het dat extreemrechts in sommige landen dan zo sterk is?

„Je ziet dat zelfs extreemrechtse populisten, die tien jaar geleden de EU nog uit wilden, 180 graden zijn gedraaid. Ze willen er nu in blijven. Zodra ze in de regering zitten, worden ze zelfs Europees.”

Zoals Giorgia Meloni, de huidige Italiaanse premier?

„Ja. De populisten zitten gevangen in een tegenstrijdigheid. Kijk naar Frankrijk. Aan de ene kant worden ze geholpen door de Amerikaanse MAGA-beweging. Door de algoritmes op X, door de openlijke steun van Trump voor Marine Le Pen [leider van het radicaal-rechtse Rassemblement National] toen zij wegens fraude werd veroordeeld, doordat Trump keihard inhakt op alles wat met de EU te maken heeft. Aan de andere kant is Trump ontzettend impopulair in Frankrijk. Als Le Pen wil scoren, moet ze van MAGA wegblijven.”

„Als Groenland de ogen van veel Europeanen al heeft geopend over Trump en MAGA, dan heeft het WK voetbal de rest nu ook wakker gemaakt. Die episode met de rode kaart die Trump met één telefoontje ongedaan wist te maken, heeft het lot van extreemrechts in Europa in mijn ogen bezegeld: die kant moeten ze niet op.”

Dus u ziet ze Europees worden? Nogal een uitspraak voor een sociaaldemocraat.

„Ja. Ze worden actief in het Europees Parlement, sluiten compromissen. Ook Le Pen wil de eurozone niet meer uit. Bart De Wever, de premier van België, is een groot supporter van een meer geïntegreerde, meer Europese, interne markt. Alle populisten zullen afstand moeten nemen van MAGA, van blinde euroscepsis en eng nationalisme. Die puzzel moeten ze leggen. Meloni heeft dat al gedaan. Zij ziet: nationalisme blokkeert Europa, en Europa verzwakken is precies wat de VS, China en Rusland willen. Ze willen dat Europa verpietert en in een put zinkt.”

„Nationalisten in Europa geven cadeaus aan Trump, Poetin en Xi. Zo simpel is het. Als zij de oude eurosceptische slogans blijven herhalen, zullen de banen uit Europa verdwijnen en naar de VS en China gaan. Je kunt het ook omdraaien: hoe meer je dingen samen doet in Europa, hoe meer banen we hier houden. En creëren. Politici moeten dit verhaal vaker vertellen.”

Europa moet strijdvaardiger worden?

„Ja! Dit is een groot gevecht. En echt, ik begin te denken dat we het gaan winnen.”