Terwijl Azerbeidzjan de betrekkingen aanhaalt met Europa, zet het land critici achter slot en grendel

Internationale mensenrechtenorganisaties hebben woedend gereageerd op de veroordeling van negen journalisten van het onafhankelijke Azerbeidzjaanse medium Toplum TV. Afgelopen week veroordeelde een rechter de Toplum-oprichters Akif Gurbanov, Ruslan Izzetli en Alesker Mammadli en zes andere journalisten tot straffen tussen de 11 en 15 jaar vanwege financiële misdrijven. De journalisten ontkennen die te hebben gepleegd en Reporters Without Borders heeft het in een verklaring over een „nepproces”. De advocaten van de negen hebben beroep aangekondigd. Human Rights Watch riep de internationale gemeenschap op de zaak hard te veroordelen.

Het in 2016 opgerichte Toplum TV, dat uitzendt via YouTube, staat bekend om zijn kritische berichtgeving en onderzoeken naar corruptie binnen de regering van president Ilham Aliyev. Hoofdredacteur is de bekende journalist Khadija Ismayilova, die tussen 2014 en 2016 zelf gevangen zat wegens ‘belastingontduiking’ en vrijkwam na grote internationale druk. Begin dit jaar oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens dat haar vervolging was bedoeld om haar te straffen voor haar journalistieke graafwerk.

„Een gefabriceerd proces, waarin de aanklacht is verzonnen om journalisten het zwijgen op te leggen en te straffen”, oordeelt de Azerbeidzjaanse auteur en mensenrechtenverdediger Zohrab Ismayilov over dit proces telefonisch vanuit Duitsland. Twintig jaar schreef hij als journalist in Azerbeidzjan over gevoelige thema’s als corruptie, tot er in 2014 een rechtszaak tegen hem werd gestart en hij het land moest verlaten. Sindsdien leeft hij in ballingschap: eerst jarenlang in Oekraïne, tegenwoordig in Duitsland. Daar richtte hij de organisatie Open Azerbaijan Initiative op, dat strijdt tegen corruptie en voor democratie. 

Volgens Ismayilov houdt de repressie in Azerbeidzjan direct verband met de overwinning die het land recent behaalde in de vete met Armenië om de enclave Nagorno-Karabach. Die werd door Bakoe in 2023 met veel geweld heroverd, waarna de bevolking op de vlucht sloeg. Een harde internationale reactie of sancties bleven uit. „Wij hoopten dat de situatie na de oorlog beter zou worden, omdat Azerbeidzjan had gewonnen. Wij hoopten dat de regering binnenlands de bevolking meer vrijheden zou geven, maar het regime is door de winst op Armenië alleen maar gevaarlijker geworden.”

In 2023 werden journalisten van het onafhankelijke medium Abzas Media in een vergelijkbaar proces ook al veroordeeld tot torenhoge straffen.

Brandbrief

Terwijl Aliyev onder vuur ligt van mensenrechtenorganisaties, haalt de Europese Unie de banden juist in hoog tempo aan. In 2022, na de Russische invasie van Oekraïne en de energiesancties tegen Rusland, tekenden Europa en Azerbeidzjan een energiedeal om te voorzien in de Europese gasbehoefte. Sinds Azerbeidzjan en Armenië eerder dit jaar een moeizaam tot stand gekomen vredesovereenkomst tekenden, die een einde moet maken aan hun decennia durende territoriale vetes, lijkt de relatie met de EU in een stroomversnelling te komen. 

Begin juli bracht Commissievoorzitter Ursula von der Leyen haar eerste bezoek aan Bakoe sinds de overeenkomst van 2022. Daar sprak zij lovende woorden over de „vooruitziende ambities van het moderne Azerbeidzjan”. Zij beloofde 200 miljoen euro aan leningen en investeringen voor transport, energie en digitale ontwikkeling. Ook kondigde zij een partnerschap aan dat de regio vrede, stabiliteit en een nauwere samenwerking op het vlak van energie en economie moet brengen. „Wij zijn niet vergeten dat Azerbeidzjan in actie kwam, toen Rusland energie als wapen inzette en de gastoevoer afsloot”, zei Von der Leyen in het bijzijn van een stralende Aliyev. 

Activisten als Zohrab Ismayilov zijn teleurgesteld dat de EU verzaakt de verslechterende mensenrechtensituatie aan te spreken en zich laat leiden door de behoefte aan alternatieve energieleveranciers. Voorafgaand aan haar bezoek hadden zeven politieke gevangenen Von der Leyen een brandbrief gestuurd, waarin zij erop aandrongen de „Europese waarden niet ten koste te laten gaan van de economische belangen”. Haar pragmatische aanpak wordt in Bakoe juist gewaardeerd, dat zich jarenlang ergerde aan het opgestoken vingertje van Brussel. „Zij kwam niet met de taal van voorwaarden, die de betrekkingen zo vaak bepaalde. Zij sprak over vrede, energie en geld, en die volgorde spreekt boekdelen”, schreef de Azerbeidzjaanse analist Vasif Huseynov in een recent opiniestuk.

Kaukasus-expert Thomas de Waal ziet een zoekend Azerbeidzjan met een tweeledig beleid. „De paradox van Azerbeidzjan is dat het buitenlands beleid een toonbeeld is van open diplomatie, terwijl het land intern nog nooit zo gesloten is geweest”, schreef De Waal in juni in een analyse van de situatie in het land. „Terwijl het zijn hand uitsteekt naar de EU, zet het ongevaarlijke politieke gevangenen vast.” Bovendien is Azerbeidzjan een van de weinige landen die zijn landsgrenzen sinds de pandemie nog steeds gesloten houdt en zijn hulporganisaties als het Rode Kruis niet welkom.

En dan zijn er zo’n 400 politiek gevangenen die vaak onder beroerde omstandigheden vastzitten. Twee van hen, politicus Elbeyi Karimli (24) en cyberexpert Ilgar Aliyev (54) stierven afgelopen december en mei onder verdachte omstandigheden in detentie. Daarnaast is Bakoe bezig de controle op de media te vergroten met de oprichting van een nieuwe mediawaakhond met brede bevoegdheden, door Reporters Without Borders de „terugkeer van een Ministerie van Informatie” genoemd. Ismayilov wijst op de overeenkomsten met het repressieve Rusland en andere autoritaire regimes. „En zeg nou zelf: hoe kan Europa Poetin geloofwaardig op zijn plek zetten als het Aliyev zijn gang laat gaan?”