Journalist Alice Oppenheim (86) streed tot op hoge leeftijd voor vrouwenrechten

Het was ‘een echte Alice Oppenheim’, het stuk op de NRC-opiniepagina’s in het voorjaar van 2015. De oud-journalist en voormalig tv-omroepster reageerde op een artikel van Japke-d. Bouma, over het hoge percentage vrouwen dat parttime werkte. Als vrouwen dat bleven doen, had Bouma geschreven, dan zouden ze nooit gelijkwaardig worden aan mannen.

Werd het geen tijd dat „beste Japke-d” de pijlen op mannen in plaats van vrouwen ging richten, vroeg Oppenheim zich af. „Mannen zijn de baas in dit land, ze nemen personeel aan en ontslaan het later weer, vrijwel altijd vrouwen. En zo doen hun zonen het nu ook. Ga hén eens aanpakken, zowel op hun werk als thuis.”

Zaterdag overleed Oppenheim op 86-jarige leeftijd. Ze was tot het eind strijdbaar als het om gendergelijkheid ging, en soms ook wat verbitterd. Dat had deels te maken met het feit dat ze in 1985 bij weekblad Elsevier werd ontslagen, na het vertrek van hoofdredacteur Ferry Hoogendijk (1933-2014), die haar ruim baan gaf voor het maken van spraakmakende interviews met politici, kunstenaars en zakenmensen.

Oppenheim was niet de enige die het veld moest ruimen, dat gold voor vrijwel de hele redactie, maar het kwam toch hard aan, vertelt haar dochter, documentairemaker Heleen Minderaa. „Ze had er last van dat ze daarna als vrouw van rond de vijftig moeilijk meer aan het werk kwam, en als freelancer geen vast podium kreeg. Als voorvechter van vrouwenrechten was ze daar woedend over.”

Hoofdredacteur Hoogendijk vond de observaties van haar moeder „altijd interessant en raak”, vertelt Minderaa. Hij besloot haar in het diepe te gooien, en dat vertrouwen heeft ze niet beschaamd. „Mama keek voorbij het uiterlijke vertoon en vroeg door, op een ontwapenende manier. Ze kwam vaak bij mensen tot de kern, voorbij de ingestudeerde woorden en pr-praatjes. Dat maakte haar geschreven portretten zo echt en ook vermakelijk om te lezen.”

De in Groningen geboren Oppenheim beklom de maatschappelijke ladder in een tijd dat getalenteerde vrouwen lang niet altijd de ruimte kregen. Eind jaren zestig begon ze bij de afdeling Speciale Diensten van de KLM. Op de radio vertelde ze vaker over haar ervaringen als stewardess, waarna de AVRO haar vroeg te solliciteren voor een positie als tv-omroepster.

Die baan, niet haar favoriete volgens haar dochter, zette haar in de spotlight. Van daaruit zou Oppenheim bij dezelfde omroep radio-programma’s Jumbo-Set en Slag bij Nieuwspoort gaan presenteren. Toen ze hoorde dat de AVRO-leiding haar als 36-jarige te oud vond worden voor het werk, hield ze de eer aan zichzelf. Vervolgens kreeg ze in 1976 een vaste aanstelling bij Elsevier.

Als freelancer werkte Oppenheim na haar ontslag voor meerdere bladen, waaronder De Groene Amsterdammer, HP/De Tijd en NRC. Voor die laatste opdrachtgever schreef ze in de jaren negentig een serie over de belevenissen van mensen die op straat werken, zoals krantenbezorgers, pomphouders, politieagenten en marktlui.

In hetzelfde schuitje

Japke-d. Bouma zegt dat Oppenheim aan de wieg van haar strijdbaarheid stond. En dat ze haar tijd ver vooruit was. „Dat verplaatsen van het perspectief van vrouwen naar mannen, in haar reactie op mijn stuk uit 2015 – mannen moeten thuis veel meer doen om gendergelijkheid te bevorderen – bewijst haar vooruitziende blik. Dat is een discussie die we pas heel recent serieus zijn gaan voeren.”

Oppenheim schreef in 2012 een brief aan toenmalig hoofdredacteur Peter Vandermeersch of het geen tijd werd om Bouma een eigen column te geven. Die ging daar niet op in, maar een maand later begon Bouma onderschriften te schrijven bij een fotoserie over kantoor, die uitgroeide tot de wekelijkse column die ze nog steeds heeft. „Alice was een van de belangrijke stemmen in mijn loopbaan”, aldus Bouma. „Ze mailde me in de periode 2012-2017 geregeld met tips en observaties.”

Voor tv-maker Margriet van der Linden was Oppenheim aan het begin van haar carrière „een sparringpartner”, zij het een met wie ze het geregeld aan de stok kreeg. Soms was Oppenheim haar zó zat, dat ze niet meer langs mocht komen. „Alice vond me een wijsneus. Ze kon me soms wel achter het behang plakken, maar feitelijk zaten we als werkende vrouwen in hetzelfde schuitje, alleen was Alice een stuk ouder dan ik, en vond ze dat ik als jonkie naar haar moest luisteren. Nadat het weer eens flink had geknetterd riep ze me vanuit het raam na: ‘Ga eens De Emoties van Nico Frijda lezen, kun je nog wat leren!’”