Pianist Eduard Preda: ‘Sinds de dood van mijn broer besef ik: een noot is ook een soort mensenleven, dat moet je niet te snel loslaten’

Pianist en componist Eduard Preda (25) behoort komende week tot de drie kanshebbers voor de jaarlijkse Grachtenfestival Prijs. Dat was ook vorig jaar het geval, maar toen moest hij afzeggen. Want hij wilde bij zijn jongere broer zijn, basgitarist Thomas. Bij hem was een zeldzame vorm van botkanker gevonden, het Ewing-sacroom. Behandelingen sloegen aan, maar de ziekte week slechts tijdelijk.

„Vorig jaar ‘keerde’ de kanker terug en werd ook meteen duidelijk dat genezing een gepasseerd station was”, zegt Preda nu op een Haags terras. „Het ging alleen nog om hoeveel tijd hem nog restte. Thomas wilde zijn leven tot op de laatste druppel uitknijpen. En ik met hem. Dat hebben we gedaan. Twee weken geleden is hij gestorven.”

Ze hadden de vorige lente als Preda Brothers net een mooie tournee achter de rug in Turkije. En samen verhuisden ze in de zomer naar het Duitse Düsseldorf, waar Eduard aan het conservatorium verder wilde studeren bij zijn leermeester, pianist Paolo Giacometti. Thomas voelde zich vermoeid, had pijn aan zijn linkerheup en kreeg na een MRI-scan het bericht dat de botkanker was uitgezaaid.

Vanaf dat moment zette Preda zijn ontluikende muzikale loopbaan stil. „Het laatste wat we hebben gedaan, is een album opnemen met songs van Thomas. Zijn nalatenschap.” Hij wijst op de mobiele telefoon naast het bord met pancakes. „Daar zit zijn muzikale testament in. Ooit ga ik dat uitbrengen.”

Niemand wist hoe lang zijn broer nog had, maar Preda besloot dat hij die tijd aan Thomas wilde wijden. „De studie, de muziek kan ik weer oppakken”, zegt hij. „Het leven met hem niet. We hebben elk moment benut. Begin dit jaar gingen we een maand naar Zuid-Frankrijk, naar familie in Cannes. We namen het leven van dag tot dag. Hij genoot van de zee, de zon en de warmte. Al snel na de eerste diagnose twee jaar geleden zei Thomas: ‘Ik wil dit niet enkel overleven, maar ik wil dit leven, ik wil het voelen.’ De pijn was voor hem ook een katalysator naar een diepere verbondenheid met ons en met de wereld om zich heen. Hij accepteerde de overmacht, het lot. En dat was zwaar. Voor hem omdat hij het leed aan den lijve onderging, en voor ons omdat we daarbij moesten toekijken.”

Bijbelboek Job

Zijn broer, zegt Preda, leek door de bril van zijn eigen pijn dieper in de ziel van anderen te kunnen kijken. „Thomas benadrukte: ‘Deze ziekte is niet alleen mij overkomen, maar de hele familie en iedereen die om mij geeft. Dit is ons verhaal, want zonder jullie had ik dit lijden niet één dag kunnen verdragen.’ Zijn dood is geen einde. Zijn leven heeft ons geraakt, een merkteken achtergelaten. ‘De ene dag zal helder zijn en de andere donker of mistig’, zei hij. In zijn lijden gaf hij ons kracht. Zijn rol in ons bestaan is niet uitgespeeld. Levend of dood: Thomas zal een baken blijven op mijn reis als mens en musicus.”

Preda pakt zijn telefoon en toont de woorden boven de rouwkaart, een vers uit het bijbelboek Timotëus: „Maar ik heb de goede strijd gestreden, de wedloop volbracht, het geloof behouden.” Beide broers groeiden op in een Roemeens-Nederlands gezin. Met hun vader, multi-instrumentalist Marius Preda, vormden ze het trio The Preda Phenomenon. Hun moeder nam haar twee zoons in de kinderjaren mee naar de Oosters-Orthodoxe Kerk. Het geloof verwaterde, maar kwam opnieuw in beeld toen Thomas ziek werd.

„Religie stelde hem in staat betekenis aan zijn lijden te geven. Thomas ontdekte in de Bijbel, in de vragen die hierin worden gesteld, parallellen met zijn eigen leven. Het boek Job sprak hem aan: de geschiedenis van een man die alles verliest. Mijn vader voelt zich nu als Job. Hij is boos op God. Mijn moeder zegt: ‘Juist omdat we geloof hebben, heeft hij het nog zo lang volgehouden.’ Maar vader vindt dat Thomas dit lijden niet verdiende, want hij bracht niets dan vreugde en vrolijkheid in de wereld.”

Met Thomas voerde Preda lange gesprekken over de vraag of diens lot onrechtvaardig was. „We kwamen tot de slotsom dat we het niet weten. Wij zijn niet de rechters van het universum. Je moet jezelf niet blijven kwellen met zulke probleemstellingen. We moeten accepteren dat het leven tot op zekere hoogte een loterij is. Thomas weigerde te blijven hangen in de vraag waarom hem dit was overkomen. Hij wilde anderen inspireren. Toen hij nog kon praten – een week of vier voor hij stierf – vertelde hij me op een dag dat hij een wit licht had gezien, een bol van warmte en liefde. ‘Daar ga ik naartoe wanneer ik sterf’, drukte hij me op het hart. Die woorden stelden me gerust. Thomas had vrede gesloten met zichzelf en de dood. Ik voel dat hij nu op een betere plek zit.”

Zwaartekracht

De Grachtenfestival Prijs wordt komende week een nieuw begin voor Preda. De „lange muzikale pitstop”, zoals hij het zelf noemt, ervoer hij niet als stilstand. „Ik zal niet zeggen dat mijn spel aan diepgang heeft gewonnen. Die komt met de jaren, denk ik. Mijn timing verandert wel: hoe ik omga met ritme, met stilte. Een jonge hond wil tempo maken, voelen dat hij aan het spelen is. Ik waardeer nu – meer dan voorheen – de zwaartekracht, de gravitas, de duur van de noten. Zo’n noot is ook een soort mensenleven. Dat moet je niet te snel loslaten. Wat vertelt muziek ons? Thomas maakte de zoektocht naar betekenis tot de kern van zijn lijdensweg. Een pianist drukt een toets in en daarna vervliegt die noot. Maar hij is er wel geweest. Zo was het ook met Thomas. Hij heeft een impressie achtergelaten.”

Als pianist en componist kiest hij de klassieke weg, met broer Thomas speelde hij – als de Preda Brothers – vooral jazz. „Onze wegen liepen deels parallel, toch was er ook een wezenlijk verschil. Thomas hechtte aan ritme en groove, aan hoe muziek het lichaam in beweging brengt. Hij werkte van buiten naar binnen. Ik andersom. Mij gaat het om hoe de ziel zich kan uitdrukken in muziek. Langzamerhand kregen we meer begrip voor elkaars zienswijze. Beide zijn onlosmakelijk verbonden. Maar je kunt de ene kant sterker benadrukken dan de andere.”

Bij de Grachtenfestival Prijs speelt Preda samen met onder meer de jonge cellist Isaac Lottman. Hij denk nog met enige regelmaat aan hun masterclass-concerten van vorig seizoen met pianist Paolo Giacometti en cellist Pieter Wispelwey, wiens 16-jarige zoon enkele jaren geleden verongelukte. „Als toegift speelden Isaac en ik een bewerking van het Schubert-lied An die Musik dat zijn zoon vaak zong. Pieter was zichtbaar ontroerd. Hoe kun je nog musiceren als zoiets gebeurt?, was mijn gedachte. Nu weet ik dat het kan, dat het moet, dat ik het wil. Muziek is een verlengstuk van mezelf. Het is onmogelijk om daar afstand van te doen. Aan de andere kant wens ik het rouwproces door te maken. Het is zoeken naar een evenwicht tussen het ondergaan van het verdriet en het van dag tot dag blijven functioneren. Het doet soms wat onwerkelijk aan, het herinnert me dan aan de filosofieën van de Franse schrijver Albert Camus: het bestaan is absurd, maar het blijft de moeite waard om te leven.”