Op de operatietafel naar je favoriete muziek luisteren vermindert pijn en stress. In het ErasmusMC kan het

Patiënten mogen elk muziekgenre kiezen. Jazz, pop, klassiek, techno. „Zelfs hardrock of gangstarap. Als het maar favoriete muziek is”, zegt Markus Klimek, anesthesioloog aan het ErasmusMC in Rotterdam. Hij is hoofdonderzoeker van het programma ‘Muziek als Medicijn’ dat het effect van muziek onderzoekt bij allerlei patiënten: op de intensive care, bij longrevalidatie, patiënten die pijn hebben door sikkelcelziekte, die elektroshockbehandeling krijgen bij de psychiatrie. Veruit de meeste aandacht is tot nog toe uitgegaan naar het effect van muziek rondom een operatie. Onderzoek van het ErasMusicLab, en andere labs wereldwijd, heeft aangetoond dat patiënten minder pijn, stress en angst ervaren, en beter slapen, als ze naar muziek luisteren.

Het nieuwste resultaat van Klimek en collega’s, vorige maand gepubliceerd, laat ook een groot effect zien op het krijgen van een delier na een operatie. In de controlegroep van ruim 500 patiënten kreeg 16 procent na de operatie zo’n plotselinge, ernstige verwardheid. In de vergelijkbaar grote ‘muziekgroep’ was dat 8 procent. Een halvering. In hun publicatie in The American Journal of Geriatric Psychiatry roepen ze ziekenhuisafdelingen op om muziek standaard in te voeren als een goedkope, duurzame vorm van zorg. „Er is naar aanleiding van deze studie interesse van verzekeraars”, zegt Klimek op zijn werkkamer op de 17de verdieping van de ErasmusMC-toren.

Waarom? Denken die zo kosten te kunnen besparen?

„De kosten van een delirium zijn lastig te berekenen. De cognitieve schade, de sociale impact, hoe vang je dat in cijfers? Ons vermoeden is dat we met een niet zo grote investering in muziek veel kunnen besparen, maar dat moeten we nog goed uitzoeken. En ook de kosten van muziek zijn niet eenduidig. Het hangt af van de manier waarop je het doet. Je kunt de patiënt een eigen apparaat laten meenemen, met een playlist. Maar dan zit je met hygiëne. En wat als iemand foto’s gaat nemen van dingen die je niet wil? In de praktijk gebeurt dit nauwelijks, maar toch. En wat als zo’n apparaat uit bed valt, wie is dan aansprakelijk? Tweede optie is dat het ziekenhuis zelf iets regelt. Koptelefoons bijvoorbeeld. Maar worden die gestolen? Hoe zit het met betaling van muziekrechten? Derde optie zijn de voorgeprogrammeerde koptelefoons die je als ziekenhuis inkoopt. Er zijn bedrijven die dat aanbieden. Maar die apparaten zijn relatief groot en zwaar. Op één oor liggen wordt dan lastig.”

Hoe is het onderzoek naar de effecten van muziek hier eigenlijk begonnen?

„Founding father is Hans Jeekel, emeritus hoogleraar heelkunde. Toen hij in 2012 met pensioen ging, heeft hij het programma rond muziek opgezet. Ik ben er zelf acht jaar geleden bij betrokken geraakt. Collega Jeekel is helaas vorig jaar overleden.”

Weet u waarom hij dat onderzoek begon? Had hij een vermoeden van de positieve uitwerking van muziek?

„Hij was een heel goede pianist, en altijd geïnteresseerd in muziek. Zijn afscheidsrede heette: zit er nog muziek in de chirurgie?”

Hoe reageerden collega’s?

„Die waren heel sceptisch. Muziek werd als iets softs gezien. Daarom hebben we altijd zo’n nadruk gelegd op een goede onderzoeksmethode. Het moet zuiver wetenschappelijk zijn. We onderzoeken muziek zoals we ook een medicijn zouden onderzoeken.”

Hoe ziet dat eruit?

„Je begint bij gezonde vrijwilligers. We hebben bijvoorbeeld op muziekfestival Lowlands gestaan, met bakken ijswater waar mensen hun hand zo lang mogelijk in moesten houden terwijl ze muziek luisterden. We wilden kijken welk genre het beste tegen pijn beschermt: pop, klassiek, urban, rock of dance. Het bleek dat iemands voorkeursmuziek het beste werkt. Diezelfde uitkomst vonden we in ons lab, waar we vrijwilligers een lichte elektrische shock op de vingers toedienden.”

Was het oorspronkelijke idee niet dat juist klassieke muziek beschermend werkt?

„Ja, het staat bekend als het Mozart-effect. Klassieke muziek zou goed zijn voor het IQ van kinderen. Koeien zouden er meer melk door gaan geven. Planten zouden er sneller van gaan groeien. Veel van het onderzoek is gedaan bij vrijwilligers die klassieke muziek als voorkeursmuziek hadden, en dat heeft de uitkomst erg beïnvloed. In ons onderzoek weten we sinds een jaar of vijf: voor vermindering van pijn werkt de favoriete muziek het best. En dat mag dus elk genre zijn. Alhoewel ik erbij moet zeggen dat we nog niet alle genres hebben onderzocht. Recitaties uit de Koran bijvoorbeeld. Of christelijke sacrale muziek.

„Ik moet ook nog een kanttekening maken voor de paar procent die we tot de groep van het emotionele luistertype rekenen. Dat zijn mensen die zó emotioneel reageren als ze bijvoorbeeld Whitney Houston I will always love you horen zingen, dat het een risico wordt. Ze kunnen het nummer gaan associëren met pijn. Dat maakt het negatief. En dan is het niet meer hun voorkeursliedje.”

U heeft zich eerst gericht op pijn. Hoe zit het met stress en angst?

„Die gaan ook omlaag, met 30 tot 50 procent. Dat leiden we af uit wat mensen op vragenlijsten invullen. En we hebben het bevestigd via metingen van het stresshormoon cortisol.”

Hoe ziet in het ErasmusMC de procedure eruit? Wanneer begint de muziekbehandeling?

„Wij informeren mensen vóórdat ze naar het ziekenhuis komen, om hun eigen muziek mee te nemen. Ze mogen die luisteren wanneer ze willen. En ze krijgen die muziek dus te horen rondom de operatie.”

Kunnen mensen ook weigeren?

„We gaan het niet opdringen. Als mensen bijvoorbeeld om religieuze redenen geen muziek willen, zijn ze daar vrij in.”

U heeft het effect van muziek al bij veel verschillende operaties getest. Werkt het altijd even goed?

„Ja, dat is heel vergelijkbaar. Of het nu gaat om darmchirurgie, plastische chirurgie bij kinderen, hersenoperaties, maar ook bij IC-patiënten. We zien nauwelijks verschil. Ook niet als je kijkt naar leeftijd van de patiënt, het geslacht. We zien wel kleine cultuurverschillen tussen landen. Dat hebben we vorig jaar gepubliceerd. Als patiënten pijn ervaren, en dan muziek als remedie krijgen aangeboden, weigeren relatief veel patiënten dat in landen als Japan, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten. In bijvoorbeeld Nigeria en Zuid-Afrika kiezen juist veel mensen voor muziek. Het heeft ermee te maken hoe tegen muziek wordt aangekeken, tegen pijn, en hoe je daarmee omgaat.”

Als patiënten door muziek rustiger worden en minder pijn voelen, betekent het dan ook dat u ze voor een operatie minder anesthetica hoeft toe te dienen?

„Dat doen we nog niet, maar ook dat is iets wat ik graag zou willen onderzoeken. We kunnen op een monitor zien hoe het staat met de hersenactiviteit, en hoever iemand onder narcose is. Een cijfer tussen de 0 en 100 geeft dat aan; 100 is wakker, 0 is hersendood. Bij een getal van 40 tot 50 heb je een goede narcose. In principe moet je op de monitor kunnen zien wat het cijfer doet als je muziek gaat toedienen. Als je dan van bijvoorbeeld 60 naar 50 gaat, kan dat zeker van invloed zijn op de hoeveelheid anesthetica die je toedient. Ook daar zit een potentiële kostenbesparing.”

Weet u al hoe muziek ervoor zorgt dat pijn, stress en angst verminderen?

„Nee. Het onderzoek naar het werkingsmechanisme is net begonnen. In een publicatie van afgelopen februari opperen we er vijf. We weten dat de hersenen veel actiever zijn als er muziek is. We kunnen onderdelen van de muziek, de pitch, het ritme, de harmonie, aan verschillende hersengebieden koppelen. We zien ook de concentratie van neurotransmitters als oxytocine, serotonine, dopamine en endorfines toenemen als er muziek is. Stoffen waarvan bekend is dat ze stress en angst verlagen.

„Maar we houden er ook rekening mee dat het een placebo-effect is. De vraag is, hoe kun je dat aantonen? Bij een medicijn kun je bij de ene groep het medicijn inspuiten, en bij de andere groep een zoutoplossing. De patiënt ziet het verschil niet. Maar wat bied je als alternatief van muziek aan? Een podcast? White noise? Dat heeft zo zijn eigen effecten.”

Heeft u zelf iets met muziek?

„Ik speel ook piano, maar lang niet zo goed als Hans Jeekel. Mijn vader was dominee in een lutheraans-protestantse kerk in Keulen. Ik heb bij meer dan 500 diensten achter het orgel gezeten. Ik kan erg genieten van pianomuziek. Een van mijn favorieten is de opname van de broertjes Jussen die de KV448 van Mozart spelen, de sonate voor twee piano’s. Die is wonderschoon.”