In deze tijd geldt het recht van de sterkste. Maar de sterkste wint niet zomaar eventjes

We leven in een tijd waarin het recht van de sterkste geldt. Velen ervaren dat als een stap terug op het toch al slingerende pad van de vooruitgang. En dat is het ook. Maar wat bepaalt wie de sterkere is en wie de zwakkere? Valt dat wel zo eenduidig vast te stellen?

Amerika is het machtigste land ter wereld. Zijn strijdkrachten zijn het meest geavanceerd en hebben een actieradius die de hele aardbol omspant. Zijn economie is het grootst. In absolute zin staat het aan de top van de mondiale machtspiramide. Toch krijgt Amerika Iran er niet onder, ook al is dat land in veel opzichten de mindere. Er is dus iets wat de vermeende Amerikaanse oppermacht betrekkelijk maakt.

Dat zagen we al eerder. In Vietnam leden de Amerikanen een smadelijke nederlaag. Ook op Afghanistan beten ze hun tanden stuk, net als voor hen de Sovjets en de Britten. Imperiale macht is geen garantie voor de overwinning: zij legde het in het verleden herhaaldelijk af tegen lokale macht. Er is kennelijk meer nodig dan een materieel overwicht in manschappen en bewapening. Ook minder tastbare, menselijke factoren spelen een rol bij het bepalen van wie de sterkste is.

President Donald Trump, materialist pur sang, benaderde de oorlog met Iran als een simpele rekensom, als een Excel-sheet: we hebben van alles meer dan de tegenstander, dus de zege is onontkoombaar. Het is zelfoverschatting gebleken. Hij verkeek zich op de overlevingsdrang van een regime, dat al eerder had laten zien er niet voor terug te deinzen om binnen een paar dagen een slachting aan te richten onder eigen burgers. Uit puur lijfsbehoud is het tot alles in staat.

Trump had er geen oog voor. Tegenstanders zijn er om vermorzeld te worden, niet om zich in hen te verplaatsen. Dat had hij beter wel kunnen doen. Dan had hij mogelijk beseft dat zijn Iraanse vijanden een hoog incasseringsvermogen hebben omdat ze niet malen om het lijden van de eigen bevolking en om te overleven bereid zijn hard van zich af te slaan in de regio. Zij kunnen incasseren en uitdelen. Had Trump hierbij stilgestaan, dan was hij wellicht voorzichtiger geweest. Hij onderschatte de ander en overschatte zichzelf. Dat is zo’n minder tastbare, menselijke factor die de machtsbalans kan beïnvloeden ten nadele van de ogenschijnlijk sterkere partij.

Bovendien moet macht niet worden verward met geweld, schrijft Lydia Polgreen, columniste van The New York Times. Amerika beschikt over het vermogen om met de ongeëvenaarde kracht van zijn wapentuig zware schade toe te brengen aan een tegenstander. Maar zoals ‘Vietnam’ bewees, hoeft dat niet per se te leiden tot de overwinning. Voor macht om effectief te zijn is meer nodig. Om te beginnen is dat geduld betrachten voor een goede voorbereiding. Van tevoren had moeten worden nagedacht over hoe een Iraanse blokkade van de Straat van Hormuz kon worden voorkomen.

Verder: heb ook politiek de zaken op orde. Verwerf de dekking van bondgenoten en het thuisfront. Denk niet te lichtvaardig over de inzet van geweld, zie oorlog als allerlaatste optie. Speel eerst het subtiele spel van tegelijkertijd dreigen en praten. Geef de tegenstander de kans om toe te geven met zo min mogelijk gezichtsverlies. Bouw voor hem een gouden brug waarover hij zich kan terugtrekken, luidt een klassieke leerstelling uit de diplomatie.

Allemaal gemakkelijker gezegd dan gedaan natuurlijk. Maar Trump liet nog geen begin zien van de gewenste bedachtzaamheid. Hij had geen geduld, handelde in een impuls, overschatte zichzelf, deed geen poging de tegenpartij te doorgronden, negeerde de bondgenoten en het sceptische thuisfront, dacht dat hij oppermachtig was en de klus snel zou klaren. Hij koos voor een ‘Blitzkrieg van geweld’, zoals Polgreen het noemt. Maar Iran brak niet en houdt zich tot nu toe staande.

Ja, in deze tijd heerst het recht van de sterkste, maar we zien dat de sterkste niet altijd zomaar eventjes wint. Militaire overmacht zegt niet alles, dat geldt voor Trump maar ook voor Israël. Met macht alleen ben je er niet, zij werkt het beste als zij gepaard gaat met verstandige politiek.

Trump praat, praat en praat, maar luistert niet. Hij zou een voorbeeld moeten nemen aan zijn voorganger Lyndon Johnson, een erkend machtspoliticus. Je leert niks wanneer je alleen maar aan het woord bent, zei deze. Je moet ook luisteren.