Op sociale media bejubelde afslankprik triggert eetstoornissen: 'Is geen quick fix'

Frouke van Overveld (46) is al zeker zestien jaar hersteld van haar eetbuistoornis. Ze accepteert haar lijf inmiddels zoals het is. Of nou ja: dat deed ze. "Maar ik merk dat dat fundament van zelfvertrouwen weer wiebeliger wordt", vertelt ze aan NU.nl.

"Steeds vaker krijg ik weer gedachten als 'mijn lijf is niet goed genoeg', 'mijn lijf moet veranderen' en 'er is een quick fix'." Vroeger was die zogenoemde quick fix een crashdieet, nu is dat een afslankspuit. Ze bestaan pas een paar jaar, maar je kunt er niet omheen.

Documentaires, artikelen, voor- en nafoto's op Instagram, TikTok-video's en zelfs bushokjesreclames wijzen Van Overveld er dagelijks op dat je zogenaamd "beter bent als je slank bent", vertelt ze. "En hoe vaker je die boodschap hoort of ziet, hoe meer je die gaat geloven."

Het kroop haar onder de huid. "Het wakkerde mijn oude eetstoornisovertuigingen weer aan." Ze temt die door erover te praten en heeft haar partner gevraagd om haar tegen te houden zodra ze ooit écht naar de afslankmedicatie neigt.

Maar er zijn genoeg mensen met een eetstoornis of eetstoornisverleden die wel 'zwichten', ziet Mignon van Bruggen, behandelaar bij eetstoorniskliniek Novarum. Of het nou om anorexia, boulimia, eetbuien of iets anders gaat: bij elk type eetstoornis ziet ze cliënten binnenkomen die het spul gebruiken. Bij commerciële online aanbieders is het duur, maar vaak vrij gemakkelijk verkrijgbaar.

Exacte aantallen heeft Van Bruggen niet, maar of iemand afslankmedicatie gebruikt, is inmiddels een standaardvraag op het intakeformulier van Novarum. "Het is echt een trigger voor cliënten: misschien moet ik dat eens proberen, want als ik dit en dat getal op de weegschaal zie, zijn al mijn problemen opgelost."

Een grote denkfout. "Afvallen en afslankmedicatie zijn geen oplossing voor een eetstoornis. Het wordt gebruikt om minder onzeker te worden, maar je lost je onzekerheid er niet mee op. Het verandert niet hoe je over jezelf denkt en hoe je met je emoties omgaat", legt ze uit.

Afslankmedicatie vergroot juist het risico op het ontwikkelen van eetstoornissen, denkt ze. Van Overveld ziet dat zelfs al om zich heen gebeuren. Van Bruggen: "Afvallen triggert een beloningsgevoel in je brein en je krijgt complimenten. Als je onzeker bent, kun je 'verslaafd' raken aan dat goede gevoel. Veel eetstoornissen ontstaan juist door afvallen."

Een handvol recente wetenschappelijke onderzoeken onderschrijft dat. Gewichtsverlies zorgt niet per se voor een beter zelfbeeld en afslankmedicatie houdt emotie-eten op de lange termijn ook niet per se tegen, schreven Australische onderzoekers vorige maand.

Het kan juist wel dwangmatig gewichtscontrolegedrag bevorderen en een eetstoornisterugval uitlokken of verergeren, concludeerde een Kroatische wetenschapper. Bij verstrekking van afslankmedicatie ontbreekt vaak screening op eetstoornissen, de juiste begeleiding en duidelijke richtlijnen om het verschil te zien tussen 'gewone' eetlustremming en het ontstaan of verergeren van een eetstoornis, schrijft hij.

Poolse onderzoekers berichten over eetstoornispatiënten die door afslankmedicatie extreem weinig aten, "soms slechts 400 tot 600 calorieën per dag".

Van Bruggen schreef in 2024 samen met een collega de Nederlandse richtlijnen voor afslankmedicatie bij eetstoornisbehandelingen. Uitgangspunt: zolang iemand afslankmedicatie gebruikt, kan hij of zij niet aan de eetstoornisbehandeling beginnen. "We willen toch ook niet dat iemand met boulimia tijdens de behandeling bewust doorgaat met braken?"

Alleen voor mensen met een eetstoornis in combinatie met morbide obesitas die al langere tijd onder begeleiding afslankmedicatie gebruiken, wordt soms een uitzondering gemaakt. "Maar we behandelen liever eerst het eetprobleem goed. Daarna komt de optie obesitasmedicatie voor een gedegen en duurzamer resultaat."

Tijdens de behandeling leerden cliënten altijd al om te gaan met triggers zoals gesprekken op feestjes over afvallen, maar nu ook met de vele triggers rond afslankmedicatie. "Al die influencers, adviezen en reclame zetten continu hun eetstoornis 'aan'. Ze gaan weer nadenken over eten en weer hun lichaam checken op vet", legt ze uit.

Ook Florien Verbruggen, behandelaar bij eetstoorniskliniek GGNet Amarum, bevestigt dat afslankmedicatie eetstoornissen kan aanwakkeren en versterken. Daarbij benadrukt ze dat het voor een kleine groep mensen met morbide obesitas, na zorgvuldige afweging en onder medische begeleiding, wel passend kan zijn.

"Afslankmedicatie zegt impliciet steeds weer: slankheid is het gewenste uiterlijk", zegt ook emeritus hoogleraar eetstoornissen Eric van Furth. Ervaringsdeskundige Van Overveld noemt het "dieetcultuur in een medisch jasje" en Van Furth sluit zich daarbij aan.

Sowieso is afslankmedicatie voor niemand een oplossing voor de lange termijn, vertelt Van Furth. "Als je ermee stopt, kom je weer aan. Voor een blijvende gezonde levensstijl is dus psychische of diëtetische hulp nodig." Bovendien zijn de langetermijneffecten nog onbekend.

Van Bruggen en Van Overveld zouden willen dat afslankmedicatie echt alleen een optie is voor de kleine groep die gezondheidsklachten heeft of riskeert door ernstig overgewicht en goed begeleid wordt door een arts. Maar dus niet voor Jan en alleman en zéker niet voor mensen die eerder een mentaal probleem hebben dan een gewichtsprobleem.

Van Overveld: "Voor elke andere chronische ziekte dan obesitas krijg je een geneesmiddel alleen onder strikte begeleiding van een medisch specialist. En daar zijn dan echt geen posters in bushokjes voor."